img
img

Nằm sâu trong con ngõ nhỏ ở Hà Nội, căn nhà của TS Nguyễn Phan Kiên - Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Sức khỏe, Đại học Bách khoa Hà Nội, ngoài là không gian sinh hoạt gia đình còn là một “xưởng sáng chế” đặc biệt.

Tại không gian tầng một, hình ảnh sinh viên miệt mài nghiên cứu, thử nghiệm sản phẩm đã trở nên quen thuộc. Họ đến từ nhiều ngành kỹ thuật khác nhau, được chia thành từng nhóm nhỏ, mỗi người phụ trách một phần việc như phần cứng, phần mềm, đo lường tín hiệu hay thiết kế chi tiết cơ khí.

Những sản phẩm được tạo ra đôi khi chỉ là mô hình đơn giản, nhưng phía sau là hàng giờ tìm tòi, thử nghiệm, tháo ra rồi lắp lại. Tại đây, sinh viên được trực tiếp làm sản phẩm và được TS Kiên giải đáp tận tình các thắc mắc.

Suốt hơn 20 năm, từ khóa K43 (năm 2003) đến K70 (năm 2026), căn nhà ấy đã trở thành không gian thực hành gần gũi, giúp nhiều thế hệ sinh viên có chung chí hướng tiếp cận khoa học từ sớm.

TS Kiên cho biết bản thân ông vốn thích tìm tòi, “chế cháo” và làm ra những sản phẩm có ích. Tuy nhiên, ông hiểu rằng nếu chỉ đi một mình thì không thể đi xa. Nhưng thay vì tìm kiếm những kỹ sư bên ngoài, ông đặt trọn niềm tin vào những sinh viên còn đang ngồi trên ghế giảng đường.

img

“Muốn học trò làm nghiên cứu tốt thì trước hết phải dạy. Mà muốn dạy được thì phải tạo môi trường làm việc, tạo cơ hội để các em tiếp xúc với thực tế. Chỉ khi bắt tay vào làm, các em mới hiểu mình cần làm gì và khoa học ngoài đời đòi hỏi điều gì”, ông nói.

Mỗi năm, khoảng 20-30 sinh viên đăng ký tham gia “xưởng sáng chế”. Sau một đến hai năm, số lượng giảm dần. Những người thực sự đam mê và có tố chất nghiên cứu sẽ được dẫn dắt để tham gia sâu hơn vào các dự án.

“Đầu tiên phải làm cho ngọn lửa đam mê trong các em bùng lên đã. Khi các em thực sự yêu thích nghiên cứu, có đam mê rồi, mình sẽ hướng dẫn để các em làm ra được sản phẩm”, TS Kiên chia sẻ.

Có những sinh viên sau khi tốt nghiệp vẫn ở lại đồng hành cùng thầy trong các công trình nghiên cứu, một số khác lựa chọn con đường riêng. Nhưng với ông, điều quan trọng hơn là mỗi người đã có cơ hội thử sức, nhận ra năng lực và tìm thấy niềm say mê của mình.

img
img

Trên hành trình nghiên cứu, TS Kiên cùng các cộng sự đã có hơn 40 sáng chế hữu ích được thương mại hóa. Trong giai đoạn dịch Covid-19, ông tham gia phát triển hơn 10 dòng sản phẩm hỗ trợ phòng, chống dịch như buồng đặt nội khí quản chống giọt bắn, thiết bị rửa tay, đo thân nhiệt tự động và máy diệt khuẩn.

Tốt nghiệp chuyên ngành Điện tử tại Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1999, ông tiếp tục hoàn thành chương trình thạc sĩ năm 2002 tại ngôi trường này. Và chỉ 6 năm sau, ông tiếp tục nhận bằng tiến sĩ tại Viện Công nghệ Shibaura (Nhật Bản).

Tên tuổi của ông được giới khoa học trong nước chú ý từ năm 2010, khi thiết bị tiết kiệm điện cho bóng đèn tuýp do ông cùng các cộng sự phát triển liên tiếp đạt những giải thưởng trong nước.

Tuy nhiên, thay vì tiếp tục theo đuổi lĩnh vực điện tử quen thuộc, ông lại lựa chọn một hướng đi mới đầy táo bạo và xa lạ tại Việt Nam vào thời điểm ấy: điện tử y tế.

Từ năm 2003, cùng các học trò, vị tiến sĩ đã triển khai nhiều dự án nghiên cứu. Những sản phẩm hoàn thiện được giới thiệu đến các đơn vị có nhu cầu thông qua Trung tâm Điện tử Y sinh, tiền thân của Viện Khoa học và Công nghệ Sức khỏe hiện nay.

img

Nguồn thu từ việc cung cấp sản phẩm được tái đầu tư vào máy móc, trang thiết bị và linh kiện, từng bước hoàn thiện không gian nghiên cứu cho sinh viên.

Với những đóng góp của mình, TS Kiên có được cơ hội tham gia chương trình Leaders in Innovation Fellowships (LIF) do Viện Hàn lâm Kỹ thuật Hoàng gia Anh tổ chức, hướng đến hỗ trợ các nhà khoa học đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm.

Dù vậy, ông thừa nhận con đường từ ý tưởng đến sản phẩm, rồi từ sản phẩm đến hoạt động kinh doanh không hề đơn giản. Có những sáng chế đáp ứng yêu cầu kỹ thuật nhưng lại mất cơ hội thương mại hóa do thị trường thay đổi.

Điển hình là thiết bị tiết kiệm điện cho bóng đèn tuýp do ông cùng cộng sự nghiên cứu. Khi bắt đầu triển khai, nhu cầu sử dụng loại đèn này còn lớn, nhưng đến lúc sản phẩm hoàn thiện, thị trường đã chuyển dần sang đèn LED.

Từ trải nghiệm đó, TS Kiên nhận ra nhà khoa học không thể chỉ quan tâm đến nghiên cứu mà còn phải tính đến nhu cầu xã hội và con đường đưa sản phẩm ra thị trường. Tuy nhiên, không phải ai cũng có đủ năng lực kinh doanh, tiếp thị hay tổ chức sản xuất.

“Nhà khoa học họ không phải là người giỏi bán. Như bản thân tôi chỉ giỏi làm nghiên cứu thôi”, ông nói.

img
img

Những năm tháng công tác, TS Nguyễn Phan Kiên đã chứng kiến nhiều thay đổi trong môi trường nghiên cứu tại Việt Nam. Ông đặc biệt đề cao Nghị quyết 57-NQ/TW khi đã mang đến “làn gió mới” trong triển khai đề tài, bố trí kinh phí và thúc đẩy hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

Trước đây, kinh phí thường được xác định theo những khung định mức tương ứng với cấp thực hiện, hay gọi đơn giản là giới hạn mức trần. Nhưng giờ đây, ở một số chương trình đổi mới sáng tạo, việc phân bổ ngân sách đã cởi mở hơn, thường căn cứ vào yêu cầu sản phẩm và kinh phí thực tế cần thiết để triển khai.

Trong những năm qua, các doanh nghiệp cũng được tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào hoạt động nghiên cứu. Đặc biệt, thay vì chỉ để nhà khoa học đề xuất đề tài rồi chờ nghiệm thu, những bài toán từ địa phương, doanh nghiệp dần được chuyển đến các trường đại học, viện nghiên cứu để cùng tìm lời giải.

Song, theo TS Kiên, thủ tục mua sắm, đấu thầu và thanh quyết toán vẫn là một trong những điểm nghẽn. Đặc thù của nghiên cứu là luôn có biến số, những yêu cầu mới có thể phát sinh trong quá trình thử nghiệm, buộc nhóm nghiên cứu phải thay đổi thiết bị hoặc linh kiện.

img

Chẳng hạn, một nhóm nghiên cứu có thể dự kiến sử dụng loại linh kiện này nhưng sau khi lắp ráp, thử nghiệm mới nhận ra cần thay bằng loại khác. Nếu linh kiện nằm ngoài danh mục mua sắm ban đầu, nhà khoa học có thể phải thực hiện lại nhiều bước thủ tục.

Ngay cả những gói mua sắm nhỏ cũng có thể bị đình trệ khi doanh nghiệp cung ứng không mặn mà tham gia vì thủ tục phức tạp. Trong khi đó, nhà khoa học phải dành nhiều thời gian xử lý công việc hành chính, ảnh hưởng tới thời gian cho chuyên môn.

Một vấn đề khác là việc khuyến khích đội ngũ trẻ tham gia nghiên cứu đã được quan tâm. Dù vậy, họ vẫn chưa có nhiều cơ hội tiếp cận và được giao những bài toán lớn. Bởi theo TS Kiên, việc giao các nhiệm vụ này thường dựa trên hồ sơ năng lực đã được chứng minh qua thời gian.

Trong khi, người trẻ có thể có năng lực, có tố chất nhưng lại chưa có đủ thời gian để tích lũy thành tích, chứng minh khả năng của mình. Hệ quả là họ khó đáp ứng những tiêu chí về hồ sơ năng lực.

img

“Những người trẻ tuổi thường không có nhiều bài báo khoa học, không có nhiều công trình. Nhưng nếu không cho họ cơ hội tham gia dự án thì họ sẽ không thể chứng minh bản thân”, ông phân tích.

Theo vị chuyên gia, không thể giao ngay một khoản kinh phí lớn cho người chưa có kinh nghiệm rồi kỳ vọng họ lập tức tạo ra kết quả. Thay vào đó, cần tạo điều kiện để người trẻ tham gia những nhiệm vụ nhỏ, làm việc cùng các nhà khoa học giàu kinh nghiệm, từ đó phát hiện tố chất của họ.

Những điểm nghẽn mà vị chuyên gia đã nêu cũng chính là những vấn đề được đặt ra trong Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn.

img

Kết luận 105 đã nhấn mạnh việc nhận diện, đánh giá nhân tài phải dựa trên năng lực thực tế, sản phẩm cụ thể, uy tín nghề nghiệp và giá trị đóng góp, thay vì đồng nhất nhân tài với bằng cấp, học hàm, học vị, chức vụ hay thâm niên công tác.

TS Kiên hoàn toàn ủng hộ cách tiếp cận này và đánh giá đây là một bước chuyển tích cực trong tư duy của Đảng và Nhà nước. Ông nêu quan điểm rằng những người có khả năng giải quyết bài toán lớn của xã hội, tạo ra giải pháp hữu ích và mang lại giá trị cho cộng đồng đều xứng đáng được ghi nhận.

img

“Nhân tài chưa chắc là một nhà khoa học có hồ sơ đẹp. Họ có thể là một người làm quản lý hay bất kể một ai”, TS Kiên nhận định.

Ông lấy ví dụ một người nông dân tự sáng chế thiết bị phục vụ sản xuất. Nếu sản phẩm chỉ đáp ứng nhu cầu gia đình thì mới là bước đầu. Nhưng nếu người đó có thể hoàn thiện sản phẩm, đưa ra thị trường và giải quyết vấn đề lớn của xã hội thì giá trị đóng góp đã rộng hơn nhiều. Và họ cũng có thể coi là nhân tài.

Vì vậy, ông kỳ vọng định hướng mới sẽ ghi nhận nhiều hơn cho bất kỳ ai có năng lực, chẳng hạn như những người vốn là kỹ sư, đã từng tham gia giải quyết những bài toán lớn nhưng lại chưa có cơ chế tương xứng do không có học hàm, học vị, hồ sơ khoa học nổi bật.

Dẫu vậy, khi lấy sản phẩm đầu ra làm thước đo, một câu hỏi cần được giải quyết là ai sẽ tiếp nhận và đánh giá chất lượng sản phẩm. Một sáng chế có thể mang giá trị lớn trong lĩnh vực chuyên môn nhưng khó được nhận diện nếu người đánh giá không hiểu bài toán thực tế.

img

TS Kiên dẫn ví dụ về chiếc cân dành cho bệnh nhân hồi sức tích cực. Với bác sĩ chuyên khoa, thiết bị này có thể đáp ứng những yêu cầu quan trọng trong theo dõi và điều trị. Nhưng với người không am hiểu lĩnh vực hồi sức, sản phẩm có thể chỉ được nhìn nhận như một chiếc cân thông thường có đầy ngoài thị trường.

Bên cạnh tiêu chí đánh giá, ông đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu trao quyền tự chủ và chấp nhận rủi ro có kiểm soát được nêu trong Kết luận 105.

“Khi đã giao nhiệm vụ, cơ quan quản lý cần xác định mục tiêu, ngân sách, thời gian và yêu cầu đầu ra, đồng thời trao quyền để nhà khoa học chủ động lựa chọn phương án thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả”, ông kiến nghị.

Nhưng để cơ chế mang lại giá trị thực chất, cần có sự phân biệt rủi ro khoa học khách quan với hành vi gian lận, trục lợi chính sách. Một đề tài có thể không đạt kết quả kỳ vọng dù nhóm nghiên cứu đã thực hiện nghiêm túc, một sản phẩm cũng có thể mất cơ hội thương mại hóa khi nhu cầu thị trường thay đổi. Những rủi ro này cần được tính đến và có cơ chế chấp nhận.

Theo ông, kết quả nghiên cứu cần được hỗ trợ bằng một lộ trình phát triển sản phẩm, từ chế thử, sản xuất đến kết nối doanh nghiệp và đưa ra thị trường. Nhà khoa học có thể giỏi nghiên cứu nhưng không phải ai cũng có khiếu kinh doanh.

img

Ông cho rằng cần có những tổ chức, doanh nghiệp hoặc đội ngũ chuyên trách làm nhiệm vụ kết nối thị trường, hỗ trợ tìm kiếm khách hàng.

Khi sản phẩm đã tạo ra doanh thu, bản thân nhà nghiên cứu có thể tái đầu tư cho hoạt động khoa học, trả lương cho cộng sự, hỗ trợ thế hệ kế cận. Chính vào thời điểm đó, nguồn lực cho nhân tài cũng sẽ không còn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước mà được nuôi dưỡng từ chính kết quả họ tạo ra.

Với mục tiêu thu hút khoảng 1.000 nhân tài đến năm 2030, TS Kiên kỳ vọng con số 1.000 người có thể chỉ là mục tiêu ban đầu. Nếu có cơ chế đủ tốt và phương thức triển khai phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể phát hiện, phát triển số lượng nhân tài lớn hơn.

Kết luận 105 đã đặt ra định hướng quan trọng, nhưng để đi vào cuộc sống cần tiếp tục được cụ thể hóa bằng các nghị định, thông tư và hướng dẫn thực hiện.

“Chính sách như việc Nhà nước mở một con đường. Khi con đường được xây dựng đủ rõ ràng, người tài sẽ có thể tự tin bước đi, phát huy năng lực và giải quyết những bài toán lớn của đất nước”, TS Kiên ví von.

img

Thực hiện: Việt Anh

Hình ảnh: Việt Anh + NVCC

Thiết kế: Hoàng Yến

NGUOIDUATIN.VN |