Cuối năm 1996, khi Nghị định 75/1996/NĐ-CP ra đời, đánh dấu việc thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn chỉ là một ý tưởng mang tính thử nghiệm.

Không có doanh nghiệp niêm yết, không hạ tầng giao dịch, không kinh nghiệm vận hành, tất cả gần như bắt đầu từ con số 0.

Những cán bộ đầu tiên của UBCKNN khi đó không chỉ làm công tác quản lý, mà còn đồng thời đóng vai trò “kiến trúc sư” thiết kế toàn bộ thị trường: từ khung pháp lý, hàng hóa giao dịch cho đến hệ thống kỹ thuật. UBCKNN khi đi vào hoạt động năm 1997 chỉ có chưa đầy 70 cán bộ, phần lớn chưa từng tiếp cận lĩnh vực chứng khoán.

Trong bối cảnh đó, cơ quan quản lý buộc phải đi theo hướng vừa học, vừa làm: xây dựng khung pháp lý, thiết kế mô hình tổ chức thị trường, đồng thời tìm kiếm hàng hóa thông qua cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

Đến ngày 28/7/2000, phiên giao dịch đầu tiên chính thức diễn ra tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Tp.HCM với hai mã cổ phiếu REE và SAM.

Quy mô thị trường lúc này rất khiêm tốn: mỗi tuần chỉ có 2-3 phiên giao dịch, thời gian giao dịch kéo dài vài giờ, tổng giá trị giao dịch cả năm 2000 đạt khoảng 90 tỷ đồng với khoảng 3.000 tài khoản nhà đầu tư.

Không chỉ mở thêm kênh huy động vốn, thị trường còn tạo ra yêu cầu về kiểm toán, công bố thông tin và quản trị doanh nghiệp - những yếu tố trước đó chưa phổ biến trong nền kinh tế.

Khi tham gia thị trường chứng khoán, doanh nghiệp buộc phải minh bạch hơn, qua đó nâng chất lượng vận hành và lan tỏa chuẩn mực ra toàn bộ nền kinh tế.

Thị trường cũng gắn chặt với tiến trình cổ phần hóa. Nhiều doanh nghiệp sau khi niêm yết đã thay đổi đáng kể về quy mô và chất lượng quản trị, từ các công ty nhà nước trở thành những doanh nghiệp có sức cạnh tranh cao trên thị trường.

Trong giai đoạn đầu, vai trò của cơ quan quản lý thể hiện rõ nhất ở việc “dẫn dắt” thị trường hình thành. UBCKNN tập trung xây dựng hành lang pháp lý, tổ chức các sở giao dịch, phát triển hệ thống lưu ký, thanh toán và từng bước tạo hàng hóa thông qua cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

Sau giai đoạn đặt nền móng, thị trường bắt đầu bước vào quá trình vận hành thực tế. Tuy nhiên, với xuất phát điểm thấp và hệ sinh thái còn sơ khai, tốc độ phát triển trong những năm đầu vẫn khá thận trọng.

Giai đoạn 2001-2005, thị trường phát triển chậm, mang tính “làm quen”. Vốn hóa thị trường chỉ quanh mức 1% GDP. Tuy nhiên, nền tảng bắt đầu được củng cố với sự ra đời của Trung tâm Lưu ký (2005) và Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, mở rộng cấu trúc thị trường.

Khi các yếu tố nền tảng dần được hoàn thiện, thị trường bắt đầu tích lũy đủ điều kiện cho một giai đoạn tăng trưởng mạnh hơn.

Bước ngoặt thực sự đến vào giai đoạn 2006-2007. Luật Chứng khoán đầu tiên được ban hành năm 2006, tạo hành lang pháp lý hoàn chỉnh hơn. Làn sóng niêm yết và IPO bùng nổ, với hàng loạt doanh nghiệp lớn như Vinamilk, FPT, Vietcombank… tham gia thị trường.

Chỉ trong năm 2006, vốn hóa thị trường tăng từ khoảng 7.400 tỷ đồng lên 148.000 tỷ đồng. Đến tháng 3/2007, VN-Index đạt đỉnh 1.170 điểm - cao gấp gần 4 lần so với đầu năm 2006. Vốn hóa thị trường khi đó tương đương khoảng 40% GDP.

Đà tăng trưởng nhanh chóng này cũng khiến thị trường bộc lộ những yếu tố thiếu bền vững, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Tuy nhiên, ngay sau giai đoạn tăng trưởng nóng là cú sốc lớn từ khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008. VN-Index giảm khoảng 66%, xuống gần 300 điểm; hàng trăm nghìn tỷ đồng vốn hóa bị “thổi bay”.

Trong giai đoạn này, vai trò của cơ quan quản lý được thể hiện rõ thông qua các biện pháp điều tiết: thu hẹp biên độ giao dịch, can thiệp ổn định thị trường thông qua các tổ chức nhà nước, kiểm soát hoạt động giải chấp, đồng thời duy trì ổn định vĩ mô để giữ niềm tin nhà đầu tư.

Cú sốc 2008 không chỉ làm suy giảm mạnh quy mô thị trường mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc củng cố lại nền tảng vận hành.

Sau khủng hoảng, thị trường bước vào giai đoạn tái cấu trúc. Nhiều cải cách được triển khai như rút ngắn thời gian thanh toán từ T+4 xuống T+2, kéo dài thời gian giao dịch, bổ sung các loại lệnh mới và ra mắt chỉ số VN30 năm 2012.

Trên nền tảng các cải cách sau khủng hoảng, thị trường dần lấy lại đà tăng trưởng và từng bước mở rộng cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.

Năm 2017 đánh dấu bước phát triển mới với sự ra đời của thị trường chứng khoán phái sinh. Đến năm 2018, VN-Index thiết lập đỉnh mới 1.204 điểm.

Giai đoạn 2020-2021, bất chấp tác động của đại dịch COVID-19, thị trường lại chứng kiến làn sóng nhà đầu tư cá nhân bùng nổ, đưa VN-Index tiến lên vùng 1.500 điểm.

Sự gia tăng nhanh chóng về quy mô và số lượng không chỉ phản ánh mức độ phát triển của thị trường, mà còn đặt ra câu hỏi về vai trò thực chất của kênh này trong việc dẫn vốn cho nền kinh tế.

Tính đến nay, thị trường có khoảng 1.700 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch, hơn 10 triệu tài khoản nhà đầu tư. Quy mô vốn hóa đạt gần 10 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 78% GDP.

Nếu ở giai đoạn đầu, thị trường chứng khoán chủ yếu đóng vai trò bổ trợ, thì đến nay, vị thế của kênh này trong hệ thống tài chính đã thay đổi đáng kể.

Chủ tịch Công ty Chứng khoán SSI - ông Nguyễn Duy Hưng từng chia sẻ, thị trường chứng khoán ngày nay không chỉ là nơi giao dịch tài sản tài chính, mà đã trở thành kênh thu xếp vốn quan trọng cho doanh nghiệp.

Từ việc huy động vài triệu USD trong quá khứ, doanh nghiệp hiện có thể tiếp cận nguồn vốn hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD thông qua phát hành cổ phiếu.

Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ vai trò này, cần nhìn vào khả năng dẫn vốn thực tế của thị trường trong bối cảnh hiện nay.

Trao đổi cùng Người Đưa Tin, từ góc độ của ông Phạm Tuyến - Giám đốc Tư vấn đầu tư CTCP Chứng khoán KIS Việt Nam, thị trường chứng khoán về bản chất không chỉ là nơi giao dịch tài sản tài chính mà đóng vai trò như một kênh dẫn vốn trung và dài hạn.

Điểm cốt lõi nằm ở việc doanh nghiệp có thể tiếp cận trực tiếp nguồn lực tài chính từ nhà đầu tư thông qua các hoạt động như phát hành cổ phiếu, IPO hay chào bán riêng lẻ, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào tín dụng ngân hàng như trước đây.

Khi thị trường vận hành hiệu quả, chi phí vốn của doanh nghiệp có thể được tối ưu hơn, đồng thời áp lực minh bạch cũng buộc doanh nghiệp phải nâng chuẩn quản trị, công bố thông tin và vận hành theo các thông lệ tốt hơn.

Tuy nhiên, theo ông Tuyến, khả năng phát huy vai trò dẫn vốn của thị trường hiện vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Một trong những nguyên nhân quan trọng là cấu trúc nhà đầu tư còn lệch về phía cá nhân, khiến dòng tiền mang tính ngắn hạn, dễ biến động và chưa phù hợp với nhu cầu huy động vốn dài hạn của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chất lượng doanh nghiệp niêm yết chưa đồng đều, trong khi khung pháp lý cho các hoạt động phát hành vẫn còn những điểm cần hoàn thiện để tăng tính linh hoạt. Sự phát triển chưa cân bằng giữa thị trường cổ phiếu và trái phiếu cũng là yếu tố khiến khả năng dẫn vốn của thị trường chưa được tối ưu.

Từ đó, vị chuyên gia này cho rằng để thị trường chứng khoán thực sự trở thành kênh dẫn vốn chủ đạo, cần song song nâng cao chất lượng “hàng hóa” và phát triển nhà đầu tư tổ chức.

Việc thu hút thêm các doanh nghiệp quy mô lớn, nền tảng tốt tham gia niêm yết sẽ giúp gia tăng độ sâu thị trường, trong khi sự hiện diện của các quỹ đầu tư dài hạn sẽ góp phần ổn định dòng vốn.

Cùng với đó, tiến trình nâng hạng thị trường và hoàn thiện khung pháp lý cho các sản phẩm huy động vốn mới sẽ đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực dẫn vốn.

Ở một góc nhìn khác, vấn đề không chỉ nằm ở cấu trúc thị trường mà còn ở dòng tiền và hành vi của nhà đầu tư. Ông Lê Đức Khánh - Giám đốc Phân tích Chứng khoán VPS nhấn mạnh đến yếu tố dòng tiền và tâm lý thị trường trong việc mở rộng vai trò này.

Theo ông, điểm đáng chú ý trong giai đoạn gần đây là thanh khoản thị trường có sự cải thiện rõ rệt, gắn với sự tham gia mạnh mẽ của nhà đầu tư cá nhân. Đây là nền tảng quan trọng giúp thị trường duy trì sự sôi động và tạo điều kiện cho các hoạt động huy động vốn.

Đồng thời, kỳ vọng nâng hạng thị trường cũng đang trở thành một yếu tố hỗ trợ đáng kể, khi không chỉ cải thiện tâm lý nhà đầu tư mà còn mở ra khả năng thu hút dòng vốn ngoại trong trung và dài hạn.

Khi dòng tiền được duy trì ổn định và có xu hướng gia tăng, thị trường sẽ có điều kiện mở rộng về quy mô và độ sâu, từ đó nâng cao khả năng hấp thụ vốn - yếu tố then chốt để doanh nghiệp có thể triển khai các kế hoạch phát hành, niêm yết và tăng vốn.

Dù vậy, theo ông Khánh, để dòng vốn thực sự mang tính bền vững, thị trường vẫn cần tiếp tục cải thiện chất lượng doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt ở khía cạnh minh bạch thông tin và quản trị.

Song song với đó, cơ cấu nhà đầu tư cũng cần được điều chỉnh theo hướng gia tăng tỷ trọng nhà đầu tư tổ chức nhằm giảm biến động và nâng cao tính ổn định của dòng tiền.

Những nhận định từ phía chuyên gia cũng phần nào phản ánh định hướng điều hành ở cấp chính sách.

Ở cấp độ chính sách, định hướng phát triển thị trường cũng được nhấn mạnh rõ. Tại cuộc làm việc ngày 29/4/2026, Thủ tướng yêu cầu có giải pháp đủ mạnh để thị trường chứng khoán trở thành kênh huy động vốn trung dài hạn chủ đạo, trong bối cảnh nhu cầu vốn giai đoạn tới ước tính gấp 1,7-2 lần nhiệm kỳ trước, trong khi ngân sách chỉ đáp ứng khoảng 20-22%.

Song song đó, tiến trình nâng hạng thị trường đang được thúc đẩy. Tại buổi làm việc với FTSE Russell tháng 4/2026, Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương cho biết cơ quan quản lý đang tập trung hoàn thiện pháp lý, cải thiện điều kiện tiếp cận và nâng cao minh bạch.

Đại diện FTSE Russell xác nhận Việt Nam đã được ghi nhận nâng hạng trong kỳ đánh giá tháng 3/2026 và có lộ trình đưa vào các bộ chỉ số toàn cầu - bước đi có thể mở ra dòng vốn khoảng 1 tỷ USD từ các quỹ đầu tư thụ động.

Trong bối cảnh đó, bức tranh tổng thể về thị trường chứng khoán Việt Nam sau gần ba thập kỷ phát triển dần hiện rõ.

Từ một thị trường gần như “trên giấy” năm 1996, đến nay chứng khoán Việt Nam đã trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính, với quy mô tiệm cận 80% GDP và mục tiêu đạt 120% GDP vào năm 2028.

Dù vẫn còn những điểm nghẽn về chất lượng hàng hóa, cơ cấu nhà đầu tư và khung pháp lý, với nền tảng đã được thiết lập và trong bối cảnh nhu cầu vốn ngày càng lớn, dư địa để thị trường chứng khoán trở thành trụ cột tài chính là hoàn toàn hiện hữu.