Hơn hai thế kỷ tồn tại, đình làng An Định, xã Phước Giang đang mang trên mình nhiều dấu vết của thời gian:ối mọt tấn công hệ thống cột, kèo, rui mè; mái ngói hư hỏng khiến nước mưa thấm vào bên trong, rêu mốc xuất hiện trên nhiều mảng hoa văn cổ.

Đình An Định được xây dựng từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII và hoàn thiện vào năm 1820. Công trình mang dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn với nhiều mảng chạm khắc gỗ tinh xảo.

Đình làng An Định tại xã Phước Giang, tỉnh Quảng Ngãi.

Không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, ngôi đình còn từng là cơ sở hoạt động cách mạng và điểm tựa của ngành quân y Liên khu 5.

Ông Nguyễn Đức Hỷ, người dân xã Phước Giang, cho biết thời gian gần đây nhiều hạng mục của đình An Định đã hư hỏng, nhất là phần mái và các cấu kiện gỗ.

“Nhìn mái đình và nhiều cấu kiện gỗ ngày càng hư hỏng, người dân ai cũng mong công trình sớm được sửa chữa. Đây là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng nên chúng tôi mong ngôi đình được gìn giữ lâu dài”, ông Hỷ nói.

Trước tình trạng công trình xuống cấp, chính quyền địa phương đã nhiều lần kiến nghị hỗ trợ kinh phí trùng tu.

Phó Chủ tịch UBND xã Phước Giang Nguyễn Duy Diễn cho biết, nguồn thu của địa phương còn hạn chế, ngân sách chưa đủ đáp ứng việc sửa chữa, bảo tồn một công trình quy mô lớn. Chính quyền xã mong sớm được bố trí nguồn lực để kịp thời bảo tồn di tích.

Nếu ở đình An Định, những hư hỏng hiện diện trên hệ thống kiến trúc gỗ thì tại đình Thọ Lộc, xã Sơn Tịnh, một phần công trình đã không còn nguyên vẹn.

Cuối năm 2025, mưa lớn làm phần trước cổng đình Thọ Lộc đổ sập. Những khối đá ong từng kết thành cổng nằm ngổn ngang, trong khi nền sân hư hỏng, tường rào phủ rêu mốc.

Đình Thọ Lộc là nơi đặt Đài Tiếng nói Nam Bộ, đài phát thanh thứ hai của cách mạng Việt Nam trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Ngày 20/7/1946, từ nơi đây vang lên lời xướng: “Đây là Đài Tiếng nói Nam Bộ. Tiếng nói đau đớn. Tiếng nói căm hờn. Tiếng nói chiến đấu…”, đưa tiếng nói cách mạng đến với đồng bào và chiến sĩ miền Nam.

Di tích Đài Tiếng nói Nam Bộ tại xã Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi.

Địa điểm Đài Tiếng nói Nam Bộ được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1994, bia ghi dấu được dựng năm 2014. Thế nhưng, sau nhiều năm chịu tác động của thời tiết, dấu tích lịch sử này đang đối diện với tình trạng hư hỏng ngày càng rõ rệt.

Đứng bên phần cổng đã đổ, ông Phạm Xuân Lai, ở thôn Thọ Lộc Tây cho biết, với người dân địa phương, di tích lưu giữ ký ức về một thời kỳ kháng chiến. Chứng kiến công trình xuống cấp, người dân mong sớm có phương án trùng tu để một địa chỉ lịch sử quan trọng không tiếp tục hư hỏng theo thời gian.

Thực trạng tại đình An Định và Đài Tiếng nói Nam Bộ là hai trong nhiều trường hợp bị xuống cấp được ghi nhận trên địa bàn tỉnh.

Theo báo cáo giám sát chuyên đề của Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh, toàn tỉnh hiện có 434 di tích đã được cấp có thẩm quyền xếp hạng hoặc đưa vào danh mục kiểm kê; trong đó có 236 di tích đã được xếp hạng và 198 di tích nằm trong danh mục kiểm kê.

Đáng chú ý, trong số các di tích đã được xếp hạng, chỉ có 35 di tích được đánh giá còn trong tình trạng tốt, 187 di tích đang xuống cấp, số còn lại đã hoặc đang được tu bổ, tôn tạo.

Khu mộ trong khuôn viên đình làng An Định hư hỏng, xuống cấp.

Qua giám sát thực tế, nhiều di tích xuất hiện tình trạng hư hỏng ở tường bao, mái ngói, nền móng, hệ thống biển chỉ dẫn, nhà bia, đường vào di tích và các công trình phụ trợ.

Không ít di tích nằm ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và hải đảo đã xuống cấp nhưng chưa được bố trí nguồn lực sửa chữa. Trong khi đó, nhiều công trình từng được đầu tư lại thiếu kinh phí bảo dưỡng định kỳ nên tiếp tục xuống cấp sau một thời gian khai thác.

Giai đoạn 2021-2025, tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai 21 dự án bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích với tổng kinh phí hơn 259 tỷ đồng. Nguồn lực này góp phần bảo vệ nhiều di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt, song vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế khi số lượng công trình cần chống xuống cấp còn rất lớn.

Hiện mới có 119/236 di tích xếp hạng được cắm mốc giới và chỉ 38 di tích được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Việc khoanh vùng bảo vệ, hoàn thiện hồ sơ đất đai còn chậm, tiềm ẩn nguy cơ lấn chiếm, tranh chấp đất di tích.

Chủ tịch UBND xã Sơn Tịnh Đặng Xuân Trung cho biết, địa phương hiện quản lý 13 di tích. Qua rà soát, Đài Tiếng nói Nam Bộ và Nhà lưu niệm Nguyễn Chánh là hai công trình xuống cấp nặng nhất.

Tuy nhiên, với một di tích cấp quốc gia, địa phương và người dân không thể tự ý sửa chữa. Việc tu bổ phải thực hiện theo quy trình, thủ tục và yêu cầu chuyên môn nhằm bảo đảm các yếu tố gốc của di tích.

Vì vậy, việc địa phương có thể thực hiện trước mắt là dựng hàng rào, cắm biển cảnh báo để bảo đảm an toàn trong thời gian chờ phương án xử lý.

Tại Di tích Đài Tiếng nói Nam Bộ,địa phương đã dựng hàng rào chắn bảo vệ tạm thời để đảm bảo an toàn cho người dân.

Trước thực trạng nhiều di tích xuống cấp, hướng xử lý được đặt ra trước hết là tập trung nguồn lực cho những công trình cần ưu tiên. Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh kiến nghị UBND tỉnh bố trí vốn đầu tư công cho các di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia và những di tích có nguy cơ sụp đổ, cần được can thiệp khẩn cấp.

Cùng với nguồn vốn nhà nước, việc huy động nguồn lực hợp pháp từ cộng đồng, doanh nghiệp cũng được đề xuất nhằm bổ sung kinh phí cho bảo tồn, nâng cấp di tích, gắn với phát triển du lịch.

Một phần công việc khác nằm ở chính hệ thống quản lý. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, các di tích cần được rà soát, hoàn thiện hồ sơ pháp lý, cắm mốc giới, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung.

Trên địa bàn tỉnh có 187 di tích bị xuống cấp, hư hỏng ở nhiều mức độ khác nhau.

Việc ứng dụng công nghệ cũng được tính đến thông qua bản đồ số, mã QR thuyết minh đa ngôn ngữ, vừa hỗ trợ quản lý, vừa tạo thêm phương thức tiếp cận thông tin về di tích.

Song song đó, đội ngũ cán bộ cấp xã cần được tăng cường chuyên môn, mô hình quản lý từng bước thống nhất. Các di tích, “địa chỉ đỏ” cũng được định hướng kết nối với những tuyến du lịch trải nghiệm, qua đó phát huy thêm giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống.

Theo hướng này, tu bổ phần công trình và phát huy giá trị di tích được đặt trong cùng một quá trình, từ bảo tồn những hạng mục đang xuống cấp đến mở rộng khả năng tiếp cận, khai thác giá trị di sản gắn với đời sống và du lịch.