Hành trình ấy bắt đầu từ một lời hứa trong cuộc gặp giữa GS. Trần Thanh Vân và ông Vũ Hoàng Hà, khi đó là Bí thư Tỉnh ủy Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai). Sau nhiều lần tìm kiếm địa điểm trên cả nước, giáo sư chọn Quy Nhơn không phải vì lợi thế sẵn có, mà bởi sự chân thành và cam kết đồng hành của lãnh đạo địa phương. Từ cuộc gặp ấy, ICISE dần trở thành biểu tượng của khoa học Việt Nam và là nền tảng cho những chương trình khoa học mang tầm quốc gia.

Sau cuộc gặp nhiều cơ duyên ấy, lời hứa nhanh chóng được hiện thực hóa. ICISE khởi công năm 2011, đi vào hoạt động năm 2013 với mục tiêu ban đầu tổ chức 10 - 12 hội nghị mỗi năm. Hơn một thập kỷ sau, trung tâm đã vượt xa kỳ vọng khi tổ chức gần 250 sự kiện khoa học quốc tế, thu hút hơn 20.000 chuyên gia, nhà khoa học đến từ 62 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 19 chủ nhân Giải Nobel, 10 người đoạt Huy chương Dirac và 2 nhà toán học nhận Huy chương Fields.

Những con số ấy khẳng định quy mô, uy tín của ICISE trong cộng đồng khoa học quốc tế. Không chỉ là trung tâm học thuật, ICISE còn trở thành biểu tượng của ngoại giao khoa học. Tháng 5/2023, ICISE ký thỏa thuận hợp tác chiến lược với Liên minh Nghị viện Thế giới (IPU), tổ chức thành công hội thảo "Khoa học vì hòa bình" với sự tham gia của các chính trị gia đến từ 18 quốc gia. Trung tâm cũng được đánh giá là biểu tượng tiêu biểu của hợp tác khoa học, giáo dục Việt Nam - Pháp, có khả năng thu hút một số dự án quốc tế được hỗ trợ từ Viện Nghiên cứu Phát triển Pháp (IRD) và Trung tâm Hàng không Vũ trụ Pháp (CNES).

Bên cạnh các sự kiện khoa học trong nước và quốc tế, thành công lớn của ICISE còn nằm ở việc nuôi dưỡng thế hệ nhà khoa học trẻ trong lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. Dấu mốc quan trọng là sự ra đời của Viện Nghiên cứu Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) trực thuộc Trung tâm ICISE vào tháng 10/2016.

IFIRSE là mô hình viện nghiên cứu khoa học cơ bản tư nhân vận hành theo chuẩn mực quốc tế, hướng tới trở thành viện nghiên cứu trọng điểm quốc gia về vật lý. Viện ra đời từ trăn trở của GS. Trần Thanh Vân và các cộng sự trước thực tế nhiều nhà khoa học trẻ Việt Nam ở nước ngoài mong muốn trở về nhưng thiếu môi trường nghiên cứu phù hợp. IFIRSE được xây dựng để trở thành nơi họ có thể trở về, cống hiến và phát triển lâu dài.

TS. Cao Văn Sơn là một trong những nhà khoa học trẻ đã chọn trở về. Hiện ông là Trưởng Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino tại IFIRSE. Đây là nhóm nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên về Vật lý Neutrino tại Việt Nam và hiện là nhóm duy nhất ở Đông Nam Á tham gia chính thức Thí nghiệm Super-Kamiokande - công trình góp phần mang về Giải Nobel Vật lý năm 2015.

Ông kể về quyết định của mình một cách giản dị: "Năm 2012, tôi cùng giáo sư hướng dẫn theo lời mời của thầy Vân (GS. Trần Thanh Vân) về Quy Nhơn dự hội nghị, khi đó ICISE chưa hình thành. Một câu nói của giáo sư rằng nơi này có thể phù hợp để phát triển nghiên cứu Neutrino đã theo tôi nhiều năm, cho đến ngày tôi quyết định trở về ICISE để bắt đầu phát triển Nhóm nghiên cứu Vật lý Neutrino của IFIRSE".

Những nhà khoa học như TS. Cao Văn Sơn, TS. Nguyễn Xuân Dũng (Trưởng Nhóm Vật lý Lượng tử), TS. Nguyễn Nhật Minh (Trưởng Nhóm Vật lý Thiên văn - Vũ trụ học), PGS. TS. Ngô Xuân Kiên (Trưởng Nhóm Vật lý Sinh học), với nền tảng nghiên cứu quốc tế và khát vọng cống hiến cho khoa học cơ bản trong nước, đã chọn gắn bó với ICISE Quy Nhơn (Gia Lai). Những nhà khoa học này là những nhân tố đầu tiên dần kiến tạo nên nguồn nhân lực chất lượng cao - tài sản quý giá và cũng là nền tảng để Gia Lai tự tin khởi đầu hành trình phát triển khoa học và công nghệ, trong đó có khoa học lượng tử với những lợi thế hiếm địa phương nào ở Việt Nam có được.

Từ nền tảng của ICISE, Gia Lai từng bước tham gia cuộc đua công nghệ lượng tử với vai trò tiên phong. Ngày 12/6/2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 240/KH-UBND, chính thức phát động Năm Lượng tử Gia Lai 2026.

Gia Lai cũng trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai chương trình cấp tỉnh về công nghệ lượng tử, cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về ưu tiên phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ lượng tử và an ninh mạng.

Tại Diễn đàn Kinh tế sáng tạo dựa trên công nghệ lượng tử ngày 28/7, TS. Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN, nhận định Gia Lai đang làm được điều mà ngay cả nhiều địa phương có tiềm lực khoa học mạnh cũng chưa thực hiện. Ông cho rằng việc thành lập Trung tâm Giải mã Lượng tử (Trường Đại học Quang Trung) là bước đi quan trọng, đồng thời đề xuất xây dựng một Trung tâm tính toán lượng tử mở phục vụ đào tạo và nghiên cứu, kết nối các nhà khoa học, doanh nghiệp trong và ngoài nước, tập trung giải các bài toán ứng dụng gắn với thế mạnh của địa phương.

Đồng quan điểm, PGS.TS. Đinh Văn Trung, Viện trưởng Viện Vật lý (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), đánh giá việc Gia Lai hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ICISE và kết nối Trường Đại học Quang Trung, Trường Đại học Quy Nhơn với các nhóm nghiên cứu mạnh của IFIRSE là hướng đi đúng để phát triển hệ sinh thái khoa học.

Theo TS. Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Tài chính), lợi thế lớn nhất của Gia Lai là ICISE - nơi quy tụ nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, tạo nền tảng phát triển nguồn nhân lực, yếu tố được Nghị quyết 57 xác định là "then chốt của then chốt". Việc tổ chức Hackathon Quốc tế Tính toán lượng tử đầu tiên tại Việt Nam với hơn 500 thí sinh đến từ hơn 30 quốc gia cho thấy Việt Nam đã có định hướng rõ ràng trong lĩnh vực này.

Ông cũng nhấn mạnh, thông qua GS. Trần Thanh Vân và ICISE, Gia Lai đã thu hút được nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, trong đó có 19 chủ nhân Giải Nobel. Theo ông, địa phương đã đi được "một nửa chặng đường"; phần còn lại là biến những kết nối khoa học thành các chương trình hợp tác, chuyển giao công nghệ và kết quả nghiên cứu cụ thể.

Từ những cuộc gặp gỡ và sáng kiến khởi nguồn tại ICISE, tỉnh Gia Lai đã đồng hành xuyên suốt để hiện thực hóa các ý tưởng khoa học. Chính sự cam kết đó là một trong những lý do quan trọng để vợ chồng GS. Trần Thanh Vân chọn Quy Hòa làm nơi xây dựng trung tâm.

Tại buổi làm việc ngày 01/6/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai thống nhất hỗ trợ tối thiểu 100.000 USD/năm cho mỗi nhóm nghiên cứu trọng điểm của ICISE; giao trung tâm chủ trì hai đề tài khoa học cấp tỉnh với tổng kinh phí gần 3,8 tỷ đồng. Đồng thời, Trung Ương đã phê duyệt bổ sung 9,6 tỷ đồng từ ngân sách sự nghiệp khoa học và công nghệ năm 2026 để hỗ trợ các hoạt động của ICISE.

Tại Diễn đàn Kinh tế sáng tạo dựa trên công nghệ lượng tử, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn cho biết, trọng tâm của tỉnh là triển khai đề án đào tạo khoảng 750 kỹ sư, chuyên gia trong các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ lượng tử. Theo đề án, sinh viên theo học tại Trường Đại học Quy Nhơn, Trường Đại học Quang Trung và Trường Đại học FPT về các lĩnh vực công nghệ nói trên, được hỗ trợ lãi suất vay; nếu làm việc tại tỉnh sẽ được hỗ trợ trả nợ theo chính sách khuyến khích thu hút nhân lực.

Song song với phát triển nguồn nhân lực, Gia Lai cam kết đầu tư hạ tầng nghiên cứu mở, tiếp tục đồng hành cùng ICISE và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để thúc đẩy chuyển giao, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Theo lãnh đạo tỉnh, bên cạnh các nền tảng sẵn có như ICISE, IFIRSE và Trung tâm Giải mã Công nghệ Lượng tử Quang Trung, Gia Lai sẽ ưu tiên phát triển các ứng dụng tính toán lượng tử gắn với lợi thế địa phương như nông nghiệp, quản lý tài nguyên, năng lượng, logistics và bảo mật dữ liệu.

Những cơ chế, chính sách chỉ là một phần của câu chuyện. Điều làm nên giá trị của ICISE chính là tinh thần "Maison des Rencontres" - ngôi nhà của những cuộc gặp gỡ, nơi kết nối các nhà khoa học, khuyến khích và nuôi dưỡng những ý tưởng mới.

Giữa tháng 6/2026, GS. Brad Marston, Chủ tịch Hội Vật lý Hoa Kỳ, đại diện hơn 50.000 nhà vật lý trên thế giới, trở lại Việt Nam sau 27 năm. Điều gây ấn tượng với ông không chỉ là sự phát triển của hạ tầng khoa học mà còn là môi trường hợp tác quốc tế và nghiên cứu liên ngành đang hình thành tại ICISE tương tự mô hình các trung tâm khoa học quốc tế như ICTP (Ý), APCTP (Hàn Quốc), Aspen (Hoa Kỳ), Institut d'Études Scientifiques de Cargèse (IESC, Pháp),…

Chính môi trường ấy đã tạo nên nhiều mối hợp tác bền vững không chỉ cho Việt Nam mà còn cho quốc tế. Một minh chứng là cuộc gặp giữa GS. Bryan W. Brooks (Đại học Baylor, Hoa Kỳ) và nhóm nghiên cứu của Đại học Nam Bohemia (Cộng hòa Séc) tại Hội nghị Quốc tế lần thứ 3 về Ô nhiễm Môi trường, Biện pháp Phục hồi và Quản lý tổ chức ở ICISE năm 2017. Từ cuộc gặp đầu tiên tại hội nghị này, hai bên phát triển quan hệ hợp tác lâu dài trong nghiên cứu môi trường và sức khỏe hệ sinh thái. Khi được Đại học Nam Bohemia trao tặng danh hiệu Tiến sĩ Danh dự, ICISE đã được GS. Bryan W. Brooks nhắc lại như điểm khởi đầu của một hành trình hợp tác khoa học thành công.

Phát biểu tại lễ khai mạc Trường học nâng cao về vật liệu tô-pô lượng tử lần thứ hai năm 2026, GS. Trần Thanh Vân nhắc lại khát vọng xây dựng "Maison des Rencontres" - nơi các nhà khoa học trẻ có cơ hội làm việc, trao đổi cùng những tên tuổi hàng đầu thế giới.

Giờ đây, khát vọng ấy đang được hiện thực hóa. Chính phủ xác định công nghệ lượng tử là một trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược ưu tiên và ủng hộ các đề xuất phát triển khoa học lượng tử tại ICISE.

Hơn một thập kỷ qua, từ một "ngôi nhà của những cuộc gặp gỡ", ICISE đã trở thành một điểm sáng cho khoa học cơ bản tại Việt Nam. Đó là thành quả của sự kiên trì, của những nhà khoa học chọn trở về và của lời hứa được gìn giữ bằng tinh thần "người phu lát đường" mà vợ chồng GS. Trần Thanh Vân - Lê Kim Ngọc luôn theo đuổi.