Nép mình giữa núi rừng thượng nguồn sông Hồng, Đền Đại An là một dấu thiêng lặng lẽ, nơi hội tụ lớp trầm tích văn hóa, tín ngưỡng và ký ức lịch sử của vùng sơn cước.

Chẳng biết tự bao giờ, miền sơn cước rừng núi lại trở thành nơi hội tụ của biết bao đền phủ linh thiêng. Có lẽ bởi nơi đây, giữa đại ngàn thăm thẳm, con người cảm nhận rõ hơn bao giờ hết sự uy linh của đất trời, sự bao la của tạo hóa và niềm tin rằng đâu đó có những đấng vô hình vẫn đang lặng lẽ hiển hiện trong đời sống của chúng ta.

Núi cao, rừng sâu không chỉ gợi nên cảm giác nhỏ bé của phận người, mà còn mở ra một cõi tâm linh nơi niềm tin được nhen lên từ chính sự huyền bí của thiên nhiên.

Trên cung đường hành hương xuôi về mạn phương Bắc, giữa núi rừng nơi thượng nguồn sông Hồng, Đền Đại An (nay thuộc xã Mậu A, tỉnh Lào Cai) hiện ra lặng lẽ mà thâm nghiêm. Nép mình giữa không gian sơn cước tĩnh tại, ngôi đền mang trong mình chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng được bồi đắp qua nhiều thế hệ, như một điểm dừng chân linh thiêng trong hành trình tìm về xứ sở thượng ngàn.

Đền Đại An được khởi dựng vào thế kỷ XIX, tiền thân là đình Bục – ngôi đình cổ của người Tày Khao, tọa lạc tại thôn Bục, xã Đại Bộc, tổng Yên Phú, huyện Trấn Yên xưa. Trong đời sống truyền thống của cộng đồng người Tày, đình không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là trung tâm cố kết cộng đồng, nơi gửi gắm niềm tin tâm linh, đạo lý và khát vọng bình yên.

Ngay từ thuở ban đầu, đình Bục đã thờ Tam vị Sơn thần gồm Sơn Tinh, Cao Sơn và Quý Minh Đại Vương. Đây là những vị thần gắn với tín ngưỡng thờ núi, thờ tự nhiên của cư dân nông nghiệp lúa nước, được tôn thờ rộng rãi trong hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, biểu trưng cho sức mạnh chế ngự thiên tai, bảo hộ mùa màng và che chở cho cuộc sống con người nơi miền sơn cước.

Đến đầu năm 1940, khi các cư dân miền xuôi di cư đến vùng đất này khai phá và sinh sống, đã có sự giao thoa văn hóa giữa cư dân bản địa với các cư dân vùng khác. Đình Bục rước chân nhang từ Đền Đông Cuông – một trung tâm tín ngưỡng lớn thờ Mẫu và thờ thần linh vùng thượng lưu sông Hồng, về phối thờ. Từ đây, đình Bục dần chuyển đổi tính chất, từ một ngôi đình làng truyền thống trở thành đền thờ, mang tên Đền Đại An, với ý nghĩa cầu mong sự bình an lớn lao, sự yên ổn bền vững, hoặc cầu mong an lành cho cả cộng đồng, cả vùng đất.

Sự chuyển đổi trong thờ tự này không chỉ phản ánh nhu cầu tâm linh của cộng đồng cư dân bản địa, mà còn cho thấy quá trình giao thoa, tiếp biến tín ngưỡng giữa các cộng đồng dân tộc và các trung tâm thờ tự lớn trong khu vực. Đền Đại An vì thế mang trong mình cả lớp trầm tích văn hóa của cư dân miền núi phía Bắc Việt Nam và dòng chảy tín ngưỡng chung của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Kể từ đây, Đền Đại An được xem là đền trình quan trọng trên tuyến hành hương về Đền Đông Cuông. Theo quan niệm truyền thống, trước khi đến lễ bái tại đền chính, người hành hương thường dừng chân tại đền trình để "trình lễ, trình tâm", báo cáo với thần linh bản địa, cầu xin sự cho phép và che chở cho hành trình được thuận hòa, trọn vẹn.

Cùng với hệ thống đền phủ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu ở khu vực miền núi phía Bắc, Đền Đại An đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới các điểm thờ tự liên hoàn, khẳng định sự lan tỏa, tiếp biến của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống văn hóa cộng đồng, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa, tâm linh đặc sắc của dân tộc.

Không chỉ có giá trị về mặt văn hóa tâm linh, đền Đại An còn là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong những năm tháng gian khó, đền từng là địa điểm tuyên truyền, hoạt động của lực lượng du kích địa phương vùng địch hậu, góp phần duy trì và lan tỏa phong trào cách mạng.

Đặc biệt, trong Chiến dịch Sông Thao năm 1949, đền là nơi tập kết cán bộ, cất giấu lương thực, thực phẩm, đồng thời là địa điểm chăm sóc, dưỡng thương cho bộ đội và du kích bị thương. Trong các chiến dịch lớn sau đó như Chiến dịch Tây Bắc năm 1952 và Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, với vị trí nằm ven sông, Đền Đại An thuộc khu vực đầu mối giao thông quan trọng, phục vụ việc vận chuyển vũ khí, lương thực, đưa bộ đội, dân công vượt sông tham gia chiến dịch.

Theo truyền thống, trong suốt năm, Đền Đại An còn duy trì nhiều nghi lễ quan trọng, tạo nên một nhịp điệu sinh hoạt tín ngưỡng bền bỉ và liên tục. Tiêu biểu như lễ giỗ Mẹ vào tháng Ba, giỗ Cha vào tháng Tám, lễ cúng cơm mới ngày 20/9 và lễ tạ cuối năm vào ngày 20/12. Mỗi nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa tri ân, tưởng nhớ, mà còn phản ánh sâu sắc đời sống tâm linh gắn với chu kỳ mùa vụ, với quan niệm về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Trong đó, điểm nhấn đặc sắc nhất chính là lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày 6 tháng Giêng hằng năm. Đây là dịp để nhân dân địa phương và du khách thập phương hành hương, dâng hương cầu tài lộc, bình an và hòa mình vào không khí hội xuân rộn ràng.

Từ nhiều ngày trước chính hội, không khí chuẩn bị đã bắt đầu lan tỏa khắp vùng. Theo tục lệ, dân làng sẽ cử một người đại diện – phải là người am hiểu phong tục, sống mẫu mực, được cộng đồng tín nhiệm, đứng ra thực hiện nghi lễ xin phép mở hội. Mọi công việc được chuẩn bị chu đáo, từ sắp lễ, chỉnh trang không gian thờ tự đến nghi thức mổ lợn khao làng như một lễ tiền hội, vừa báo lễ với thần linh, vừa gắn kết cộng đồng trước ngày trọng lễ.

Điểm linh thiêng và độc đáo nhất của lễ hội chính là nghi lễ tế trâu diễn ra vào rạng sáng mùng 6 tháng Giêng. Con trâu được tuyển chọn kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước, phải khỏe mạnh, không tì vết, không bệnh tật. Gia đình nuôi trâu cũng được xem xét cẩn trọng, phải là gia đình thuận hòa, cuộc sống ổn định, không có tang chế hay biến cố lớn. Trong quan niệm dân gian, vật tế không chỉ là lễ vật dâng thần linh, mà còn là biểu tượng gửi gắm ước vọng đủ đầy, viên mãn của cả cộng đồng.

Khi trời còn bảng lảng sương đêm, vào thời khắc sang canh, nghi lễ được cử hành dưới cây sung cổ thụ trước sân đền. Không gian lúc ấy trở nên tĩnh lặng và trang nghiêm lạ thường. Khói hương quyện trong sương sớm, tiếng chiêng trống trầm vọng giữa núi rừng như đánh thức cả một miền tâm thức linh thiêng. Cuộc tế lễ được thực hiện với sự thành kính tuyệt đối, như lời cầu nguyện của muôn dân hướng về cội nguồn, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no, an lành.

Theo nghi thức cổ truyền, các phần của con trâu được phân chia dâng tế theo từng ban thờ: đầu và tiết dâng Công đồng, bốn chân dâng ban Sơn Trang, hai thăn dâng ban Trần triều. Từng động tác, từng lời khấn, từng bước hành lễ đều được thực hiện chuẩn mực, chậm rãi và trang nghiêm, thể hiện sự tôn kính sâu sắc đối với thần linh và niềm tin tâm linh đã bền bỉ lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Khi nghi lễ hoàn tất vào khoảng sáng sớm, phần lộc thánh được chia để khao các Đăng thân, sau đó là nghi lễ khao chúng sinh. Đó không chỉ là nghi thức thụ lộc, mà còn là khoảnh khắc cộng đồng cùng sẻ chia may mắn, sung túc và niềm tin cho một năm mới đủ đầy.

Sau phần lễ thiêng là phần hội rộn ràng, mở ra một không gian đầy sức sống. Tiếng reo hò vang vọng khắp sân đền với các trò chơi dân gian như bắn nỏ, đua ngựa, kéo co, đẩy gậy, ném còn… Những tà áo rực màu, tiếng trống hội, tiếng cười nói hòa vào nhau tạo nên một bức tranh văn hóa sống động, là sự giao hòa giữa nghi lễ tâm linh, đời sống cộng đồng và không gian văn hóa bản địa.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, đền Đại An vẫn được người dân địa phương gìn giữ, trông nom như một "cột mốc tâm linh" của cộng đồng dân cư. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng tiêu biểu đó, Đền Đại An đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh từ năm 2013.

Từ những ngày đầu chỉ là một công trình đơn sơ với tranh tre, nứa lá, nhờ sự quan tâm của các cấp chính quyền cùng sự phát tâm công đức của nhân dân và du khách thập phương, Đền Đại An từng bước được gìn giữ, tu bổ và hoàn thiện.

Tuy nhiên, trải qua thời gian và biến thiên lịch sử, dù đã nhiều lần được trùng tu, quy mô, cảnh quan và cơ sở vật chất của đền Đại An vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với giá trị và tầm vóc vốn có.

Để đáp ứng nhu cầu văn hóa tâm linh của người dân trong thời gian tới, từ cuối năm 2025, Ủy ban nhân dân xã Mậu A, tỉnh Lào Cai đã phê duyệt kế hoạch nâng cấp, tu bổ, tôn tạo Đền Đại An. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm gìn giữ không gian thờ tự, bảo tồn các giá trị nguyên gốc của di tích, đồng thời tạo dựng một diện mạo xứng đáng hơn cho một trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng bản địa.

Theo ông Hà Đức Anh, Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lào Cai, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Mậu A, đền Đại An không chỉ là một di tích lịch sử – văn hóa, mà còn là biểu tượng kết tinh của lòng yêu nước, của tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và truyền thống thủy chung son sắt của cộng đồng cư dân bản địa. Trải qua thời gian, ngôi đền không chỉ là không gian tín ngưỡng, mà còn trở thành điểm tựa tinh thần, gắn bó mật thiết với đời sống của cộng đồng.

"Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Đền Đại An không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ một di sản văn hóa, mà còn góp phần củng cố nền tảng tinh thần của xã hội, bồi đắp ý thức về cội nguồn, hun đúc tinh thần yêu nước và trách nhiệm cộng đồng. Qua đó, di tích tiếp tục phát huy vai trò là thiết chế văn hóa quan trọng, vừa lưu giữ ký ức lịch sử, vừa lan tỏa các giá trị nhân văn bền vững trong đời sống đương đại", ông Hà Đức Anh khẳng định.

Theo NNƯT Đặng Ngọc Anh – Thủ nhang Đền Đại An, việc nâng cấp, tu bổ và tôn tạo Đền Đại An không chỉ là nhu cầu về cơ sở vật chất, mà còn là hành trình đánh thức một di sản.

"Đền Đại An là nơi hội tụ linh khí của núi rừng, sông nước và niềm tin của nhân dân. Việc tôn tạo đền không đơn thuần là xây dựng thêm công trình, mà phải gìn giữ được không gian linh thiêng, bản sắc văn hóa bản địa và chiều sâu tín ngưỡng vốn có. Khi bảo tồn đúng giá trị cốt lõi ấy, Đền Đại An hoàn toàn có thể trở thành một điểm nhấn quan trọng trong hệ thống đền phủ thờ Mẫu của vùng trung du, miền núi phía Bắc", NNƯT Đặng Ngọc Anh chia sẻ.

Khi công tác tu bổ, tôn tạo hoàn thành, Đền Đại An được kỳ vọng sẽ mang một diện mạo mới nhưng vẫn giữ nguyên thần thái cổ kính và linh thiêng vốn có. Không chỉ là điểm đến của người dân hành hương, nơi đây còn có tiềm năng trở thành một mắt xích quan trọng trong không gian văn hóa – du lịch tâm linh của tỉnh Lào Cai; góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Mậu A, bảo tồn bản sắc truyền thống và tạo thêm động lực phát triển kinh tế – xã hội cho địa phương.

Giữa miền giao hòa của núi rừng, sông nước và tín ngưỡng dân gian, Đền Đại An hôm nay không chỉ là ký ức của quá khứ, mà đang từng bước được đánh thức để trở thành một di sản sống, xứng đáng với tầm vóc lịch sử, văn hóa và tâm linh mà bao thế hệ đã gìn giữ.

THỰC HIỆN: MẠNH QUỐC

THIẾT KẾ: HOÀNG YẾN

NGUOIDUATIN.VN | Chủ Nhật, 24/5/2026 | 08:00