Tiếp tục Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, ngày 10/6, đã diễn ra phiên toàn thể với chủ đề "Tăng cường an ninh năng lượng trong bối cảnh mới".
Đây là chủ đề thu hút sự quan tâm lớn trong bối cảnh năng lượng không còn đơn thuần là vấn đề phát triển kinh tế mà đang trở thành một vấn đề chiến lược, tác động trực tiếp đến khả năng tự cường, sức chống chịu và năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia cũng như toàn khu vực ASEAN.
An ninh năng lượng trở thành ưu tiên chiến lược
Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, bà Seema Malhotra - Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Thịnh vượng và Phát triển Vương quốc Anh, cho rằng những biến động địa chính trị gần đây đã đưa an ninh năng lượng trở lại vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự toàn cầu.
Theo bà, các rủi ro đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới giá dầu khí và chuỗi cung ứng năng lượng, khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á chịu áp lực lớn về chi phí phát điện và vận tải.
Trong bối cảnh đó, việc bảo đảm tự do hàng hải, duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và tăng cường phối hợp quốc tế là những điều kiện quan trọng để bảo vệ ổn định kinh tế cũng như an ninh năng lượng khu vực.
Từ những bài học của các cuộc khủng hoảng gần đây, bà Seema Malhotra cho rằng, ASEAN và các đối tác cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống năng lượng sạch và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.
Bà Seema Malhotra - Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Thịnh vượng và Phát triển Vương quốc Anh.
Bà Malhotra cho biết, Anh sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm về quản lý rủi ro thị trường, đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lượng tái tạo, đồng thời tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến hợp tác như Đối tác Chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) tại Việt Nam và Indonesia, cũng như hỗ trợ hiện thực hóa Lưới điện ASEAN.
Theo bà Seema Malhotra, một hệ thống năng lượng kết nối, bền vững và bảo đảm lợi ích cho mọi người dân sẽ là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn và khả năng chống chịu của khu vực trong tương lai.
Xây dựng năng lực tự cường về năng lượng
Phát biểu tại phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Công Thương Việt Nam Nguyễn Hoàng Long cho rằng khái niệm an ninh năng lượng ngày nay cần được tiếp cận theo cách toàn diện hơn trong bối cảnh môi trường quốc tế biến động nhanh chóng. Những căng thẳng địa chính trị, xung đột khu vực, gián đoạn các tuyến hàng hải trọng yếu, tác động của biến đổi khí hậu và quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với các hệ thống năng lượng quốc gia và khu vực.
Đối với ASEAN - một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới - việc bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định, tin cậy và có giá cả hợp lý không chỉ là yêu cầu của tăng trưởng kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất, chuỗi cung ứng, an ninh lương thực, hoạt động của doanh nghiệp cũng như đời sống của người dân.
Từ góc độ hợp tác khu vực, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh, ASEAN cần duy trì sự cân bằng giữa ba mục tiêu then chốt là bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và duy trì khả năng chi trả cho người dân, doanh nghiệp.
Cũng theo ông Long, khu vực cần tiếp tục phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có như Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC), Thỏa thuận An ninh dầu mỏ ASEAN (APSA), đồng thời đẩy nhanh kết nối hạ tầng thông qua Lưới điện ASEAN, mở rộng thương mại điện xuyên biên giới và tăng cường liên kết trong khuôn khổ Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN.
Thứ trưởng Bộ Công Thương cho rằng ASEAN cũng cần tập trung vào năm định hướng ưu tiên gồm nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và tuyến vận chuyển, thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng công bằng, đẩy mạnh sử dụng năng lượng hiệu quả và huy động mạnh mẽ hơn các nguồn lực tài chính, công nghệ, tri thức từ các đối tác quốc tế cho quá trình chuyển đổi xanh của khu vực.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Việt Nam Nguyễn Hoàng Long.
Từ góc nhìn nghiên cứu khu vực, TS. Venkatachalam Anbumozhi - Nghiên cứu viên cấp cao của Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), nhận định nhu cầu năng lượng của ASEAN sẽ tiếp tục gia tăng cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của khu vực.
Với quy mô nền kinh tế khoảng 3.700 tỷ USD và nhu cầu năng lượng sơ cấp lên tới 550 triệu tấn, ASEAN hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch để duy trì đà phát triển, đồng thời phải đối mặt với áp lực giảm phát thải carbon ngày càng lớn.
Theo ông, thách thức của ASEAN không chỉ là tách tăng trưởng kinh tế khỏi mức tiêu thụ năng lượng, mà còn phải bảo đảm quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra theo hướng bao trùm. Dù có hơn 600 triệu dân, khu vực vẫn còn một bộ phận đáng kể người dân chưa được tiếp cận đầy đủ với các nguồn năng lượng sạch và hiện đại.
Ông Anbumozhi cho rằng an ninh năng lượng đang trở thành vấn đề chiến lược khi ASEAN ngày càng phụ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu, đặc biệt là than đá, khí đốt, LPG và LNG. Trong khi đó, năng lực dự trữ dầu chiến lược của nhiều quốc gia thành viên vẫn còn hạn chế so với các tiêu chuẩn quốc tế.
Để tăng cường khả năng chống chịu của khu vực, ông đề xuất ASEAN tập trung vào ba trụ cột gồm tăng cường dự trữ dầu chiến lược, đẩy nhanh triển khai Lưới điện ASEAN và phát triển hệ thống đường ống khí đốt xuyên ASEAN. Đồng thời, khu vực cần tối đa hóa nguồn năng lượng trong nước, thúc đẩy số hóa chuỗi cung ứng và xây dựng các chính sách năng lượng lấy con người làm trung tâm.
Việt Nam hướng tới an ninh năng lượng toàn diện
Cuối cùng, TS. Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam nhận định Việt Nam đang đứng trước bài toán cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh, chuyển đổi xanh và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.
Theo ông, dù năng lượng tái tạo đã có bước phát triển đáng kể, cơ cấu năng lượng của Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào than đá và dầu mỏ, trong khi mức độ phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu ngày càng gia tăng. Chỉ riêng năm 2024, Việt Nam đã nhập khẩu gần 26 triệu tấn dầu quy đổi, khiến nền kinh tế dễ bị tác động bởi các cú sốc từ thị trường và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Quang cảnh phiên thảo luận.
Để giảm thiểu rủi ro này, Việt Nam đang triển khai Quy hoạch điện VIII (PDP8) với nhu cầu đầu tư khoảng 136 tỷ USD đến năm 2030, tập trung giảm dần điện than, phát triển điện gió ngoài khơi, năng lượng tái tạo và các hệ thống lưu trữ năng lượng. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cũng đặt ra những áp lực lớn về tài chính và bảo đảm nguồn cung ổn định cho nền kinh tế.
Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, Việt Nam không lựa chọn cách chuyển đổi đột ngột mà theo đuổi lộ trình dựa trên ba trụ cột gồm tối ưu hóa nguồn lực trong nước, bảo đảm an ninh vật chất của hệ thống năng lượng và duy trì nguồn điện nền ổn định. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy “đủ điện” sang mô hình “an ninh năng lượng toàn diện”, trong đó các mục tiêu kinh tế, môi trường và an ninh quốc gia được cân đối đồng thời.
Ông khẳng định Việt Nam cam kết theo đuổi sự cân bằng đó, nhưng để hiện thực hóa mục tiêu an ninh năng lượng sẽ cần nguồn vốn rất lớn, sự kiên trì trong dài hạn và đặc biệt là sự hợp tác quốc tế, “bởi đây không phải là nhiệm vụ mà Việt Nam có thể thực hiện một mình”.
