Cần cơ chế bảo vệ nhà đầu tư theo mức độ rủi ro của sản phẩm

Sáng 22/9, tiếp tục chương trình phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. 

Quản trị rủi ro, kết nối thị trường

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho biết, dự án luật nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, trong đó Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị đã định hướng hình thành và phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Việt Nam có nền kinh tế có độ mở lớn, nhiều mặt hàng nông sản, năng lượng giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhu cầu phòng ngừa rủi ro biến động giá lớn trong các lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, khí, điện, kim loại và xuất nhập khẩu.

Trong khi đó, Luật Thương mại mới chỉ quy định những nguyên tắc cơ bản về giao dịch hàng hóa, chưa thiết lập đầy đủ cơ sở pháp lý cho việc phát triển và sử dụng các phương thức phòng ngừa, quản lý rủi ro do biến động giá hàng hóa.

Theo ông Nguyễn Việt Sơn, đối với nền kinh tế có tỉ trọng lớn về sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu hàng hóa, cơ chế giao dịch hàng hóa phái sinh giúp người sản xuất chủ động bảo vệ giá bán dự kiến. Đồng thời, giúp doanh nghiệp chế biến, kinh doanh và xuất nhập khẩu chủ động kiểm soát chi phí đầu vào khi giá hàng hóa biến động.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 54 điều, tập trung vào các nội dung như phạm vi điều chỉnh, tổ chức và vận hành thị trường, quản trị rủi ro, kết nối thị trường và quản lý Nhà nước.

Luật điều chỉnh giao dịch hàng hóa phái sinh trên Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC) thuộc phạm vi luật, đồng thời phân định với chứng khoán phái sinh và các công cụ phái sinh tài chính thuộc pháp luật về chứng khoán, ngân hàng và các pháp luật chuyên ngành khác.

Điểm khác biệt cốt lõi là hàng hóa phái sinh phải gắn với hàng hóa cơ sở và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của hoạt động sản xuất, kinh doanh, lưu thông và xuất nhập khẩu hàng hóa; trong khi chứng khoán phái sinh gắn với tài sản cơ sở là chứng khoán, chỉ số chứng khoán hoặc tài sản tài chính theo pháp luật về chứng khoán.

Dự thảo cũng hoàn thiện tổ chức và vận hành hệ thống thị trường, quy định rõ vai trò, chức năng của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên; hoàn thiện quy trình niêm yết, giao dịch, thanh toán bù trừ và ký quỹ, tạo cơ chế vận hành thống nhất, minh bạch cho thị trường.

Về an toàn hệ thống và quản trị rủi ro, dự thảo thiết lập cơ chế phòng ngừa và xử lý rủi ro từ giám sát giao dịch, cảnh báo sớm, yêu cầu bổ sung ký quỹ đến xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán. Đồng thời, quy định về kế hoạch phục hồi và biện pháp can thiệp khẩn cấp nhằm bảo đảm thị trường duy trì hoạt động an toàn, ổn định...

Đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức thị trường, cơ chế quản trị

Thẩm tra sơ bộ dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng luật, hồ sơ dự án luật cơ bản đáp ứng yêu cầu theo quy định. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá kỹ việc bảo đảm yêu cầu quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền và các nguồn lực, điều kiện để bảo đảm thực thi pháp luật.

Đối với thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và OTC, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức thị trường, cơ chế quản trị, sự tham gia của Nhà nước và cơ chế vận hành đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ; so sánh các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường, tránh rủi ro có thể phát sinh và bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị rà soát điều kiện thành lập Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, bảo đảm phù hợp với quy mô giao dịch, giá trị ký quỹ, mức độ rủi ro, trách nhiệm vận hành hệ thống và khả năng xử lý sự cố; quy định cụ thể tỉ lệ tham gia góp vốn của nhà đầu tư nước ngoài.

Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện quy định về quyền và nghĩa vụ của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ; rà soát quản lý ký quỹ giao dịch, quỹ hỗ trợ thanh toán, xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán, xác lập giá tham chiếu, giá thanh toán, giới hạn vị thế, thực hiện hợp đồng bằng giao nhận vật chất và cơ chế kiểm tra, giám sát.

Về nhà đầu tư, Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục nghiên cứu việc phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp và nhà đầu tư không phải nhà đầu tư chuyên nghiệp để bảo đảm tính khả thi trong triển khai, đồng thời có cơ chế bảo vệ nhà đầu tư theo mức độ rủi ro của sản phẩm và khả năng chịu rủi ro của nhà đầu tư.

Đối với doanh nghiệp Nhà nước tham gia giao dịch hàng hóa phái sinh, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát quy định phù hợp với pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp; quy định chặt chẽ các trường hợp khoản lỗ phát sinh từ giao dịch hàng hóa phái sinh không được xác định là thất thoát vốn nhà nước và miễn trừ trách nhiệm trong thực hiện giao dịch hàng hoá phái sinh.

Đồng thời, bảo đảm các ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài duy trì việc cung cấp sản phẩm phái sinh theo quy định của pháp luật về tổ chức tín dụng và dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, bảo đảm tính liên thông với thị trường quốc tế và không làm gián đoạn việc cung ứng sản phẩm phái sinh của ngân hàng thương mại với khách hàng.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho biết, dự án luật này sẽ được trình Quốc hội xem xét thông qua tại 2 kỳ họp (Kỳ họp thứ 2 và Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khoá XVI).