Trước đó, ở đấy đã có một cái nhà rông… làm gần xong, bằng bê tông xanh đỏ tím vàng, bị dư luận phản đối, chủ tịch tỉnh này đã có một quyết định… chấn động, là dừng thi công dù công trình đã gần xong, đã giải ngân 4,6 tỷ đồng trên tổng tiền được đầu tư là gần 10 tỷ. Vốn đầu tư này là từ nguồn "Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi". Mục "Đa chiều" Người Đưa Tin đã có bài viết về việc này.
Quyết định tiếp theo là giao lại cho dân làng làm, tạo điều kiện về các thủ tục thanh toán để bà con làm một ngôi nhà rông đúng là nhà rông. Nó có mấy cái lợi. Một là ở cái nơi được cho là danh thắng ấy có một ngôi nhà rông đúng là…nhà rông, bà con khắp nơi đến check in sẽ không bị nhà rông bê tông đánh lừa. Hai là các nghệ nhân làm nhà rông được ôn nghề và truyền nghề. Cái mà chúng ta vẫn thường xuyên nói là bảo tồn bản sắc văn hóa ấy, thì cách bảo tồn tốt nhất, đúng nhất là nếu có việc thuộc về truyền thống thì hãy để bà con tự làm, như nhà rông chẳng hạn. Đời một nghệ nhân giỏi lắm cũng chỉ được tham gia làm vài cái nhà rông thôi. Mà nhà rông thì, nó là một khối kiến trúc kỳ lạ, không bản vẽ, không hiện đại từ vật liệu tới công cụ, thế mà nó tăm tắp một tỉ lệ rất chuẩn, được bàn tay và khối óc của những người ngày xưa là không biết chữ, rất ít khi ra khỏi làng, làm ra… Lại nhớ ông bác sĩ Sô Lây Tăng, khi làm Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Kon Tum cũ đã có câu nói nổi tiếng: "Không chi thiết kế phí cho việc làm nhà rông" mà hồi ấy tôi đã dùng làm tít một bài báo về việc tỉnh này ra hẳn nghị quyết về bảo tồn nhà rông truyền thống. Lâu nay chúng ta bảo tồn bằng cách chi rất nhiều tiền ra làm nhà rông, giao cho các nhà thầu làm, bà con chỉ… đứng ngó. Rất nhiều nhà rông Nhà nước làm xong giao cho dân làng nhưng họ không sử dụng…
Và bây giờ thì, khi giao lại cho dân làng, họ đã làm đúng một cái nhà rông truyền thống. Tất nhiên nó khác với… truyền thống ngày xưa là gỗ lim phải nhập khẩu từ Nam Phi, còn đâu thì truyền thống thật.
Hồi bà con làng Kon Sơ Lăl, huyện Chư Păh Gia Lai cũ làm cái nhà rông khổng lồ, được cho là đẹp và lớn nhất Tây Nguyên ấy, là do một nghệ nhân không biết chữ tên là Sôn chỉ huy. Không thước tấc, không mẹo mực, không tính toán, không pi không hằng số, không diện tích thể tích, càng không có giấy tờ bản vẽ, tất nhiên. Tất cả ở trong đầu ông già, nhưng chưa già lắm, tên là Sôn này. Mỗi sáng hàng ngày ông "giao ban" tại chỗ, phân người này làm này người kia làm kia, mà chính xác, mà chuẩn mực, mà khít khìn khịt. Nếu được thấy người Tây Nguyên lợp mái nhà rông mới cảm phục họ tài hoa tới như thế nào? Chỉ nguyên leo lên đấy ngồi, chả làm gì, nhìn xuống thôi, cũng đủ để... run rẩy toàn thân rồi. Nó không cần "thiết kế", nó được làm từ những đôi tay, khối óc và trái tim dân làng.
Thắng cảnh núi lửa Chư Dang Ya. Ảnh: Nguyễn Linh Vinh Quốc.
Theo thông tin chính thức của tỉnh Gia Lai mới đây, thì chương trình Festival cồng chiêng - Tuần lễ Hoa dã quỳ - Núi lửa Chư Đang Ya năm 2026 và chuỗi sự kiện phải bảo đảm chất lượng, thiết thực, hiệu quả; phát huy bản sắc văn hóa, yếu tố gốc của âm nhạc cồng chiêng, không gian văn hóa cồng chiêng và vai trò chủ thể của nghệ nhân, cộng đồng các dân tộc thiểu số có sử dụng cồng chiêng.
Các hoạt động cồng chiêng, văn hóa cộng đồng sẽ được kết nối với không gian hoa dã quỳ, núi lửa Chư Đang Ya, làng Ia Gri cùng các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch.
Thế tức là, yếu tố bản sắc, yếu tố gốc của văn hóa Tây Nguyên đã được chú trọng, mà việc cương quyết hủy cái nhà rông đã làm được gần 5 tỷ kia là một minh chứng, để hôm nay một cái nhà rông truyền thống đang dần hoàn thiện.
Sẽ có một cái lễ mừng nhà rông mới tại làng Ia Gri, và tỉnh Gia Lai cũng yêu cầu phải bảo đảm đầy đủ yếu tố gốc về văn hóa, nghi thức, nghi lễ của người Jrai, đồng thời ghi lại tư liệu để lưu trữ, bảo tồn các nghi lễ truyền thống.
Tất nhiên chúng ta cũng hiểu, văn hóa cũng phải luôn vận động cho phù hợp với đời sống, chứ không chỉ đóng khung bằng những cách hiểu cứng nhắc. Vì thế mới có bảo tồn và phát huy, ứng dụng vào đời sống… Nhưng nó vẫn phải có những quy tắc nghiêm ngặt.
Các nghệ nhân đang hoàn thành ngôi nhà rông truyền thống.
Tất cả các lễ hội dân gian đều xuất phát từ chính đời sống của cư dân ở cộng đồng ấy, nó gắn với cộng đồng, và những gì còn lại đến hôm nay là thứ tinh túy nhất, hữu ích nhất, dẫu có thể dưới con mắt đương đại nó lạc hậu, nhưng nó phải có một thứ gì đấy để dẫu người bây giờ thiên kinh vạn quyển nhưng vẫn phải tuân phục nó.
Cũng tất nhiên, bây giờ du lịch đang lên ngôi, người người nhà nhà làm du lịch. Vậy nên cái món văn hóa truyền thống ấy, nó đang là nơi hấp dụ du lịch nhiều nhất, làm nên hồn cốt của du lịch. Du lịch, chính là tìm cách giữ lại những thứ như nhà rông truyền thống, chứ không phải làm mới, làm lòe loẹt ra. Đấy chính là cách làm du lịch từ gốc, du lịch vững bền, du lịch có sự tham gia của cộng đồng, để tất cả cùng có lợi... Du lịch nhiều khi chỉ là… nhìn lại, nhận thức lại, là công nhận những điều một vài cá nhân trước đó lẻ loi cô độc phát hiện ra và lên tiếng.
Bởi cũng từng có thời, ông văn hóa thì cố giữ, ông du lịch thì khai thác vô tội vạ, nên nó cứ như… cãi nhau. Chắc vì thế nên người ta nhập du lịch về văn hóa.
Vai trò của văn hóa bây giờ rất quan trọng, nó làm nhiệm vụ níu giữ, nó bảo tồn, nó nâng niu giá trị, nó neo con người lại ở phần tinh hoa, phần tốt đẹp.
Và trước hết, nó bớt những xả rác bậy, nhổ bậy, bớt dắt chó ra công viên vệ sinh bừa bãi. Lớn hơn chút, nó bớt đi những tham lam từ tham vặt tới hàng triệu đô...
*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả
