Kỳ công nghề đục dó tìm trầm
Cận tết, không khí sản xuất tại các cơ sở chế tác trầm hương ở tỉnh Hà Tĩnh nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Nhu cầu tăng cao, khối lượng công việc nhiều, tiếng đục vang lên không ngớt, tạo nên không khí lao động rộn ràng khắp làng Phúc Trạch.
Các công đoạn chế tác trầm từ cây dó đòi hỏi sự tỉ mỉ và có kinh nghiệm của người thợ.
Ông Bùi Thức Chính, Giám đốc Hợp tác xã sản xuất trầm hương Hiền Linh, cho biết cơ sở hiện có 5-6 lao động làm việc thường xuyên. Do đơn hàng từ nhiều nơi tăng mạnh, những ngày này thợ phải tăng ca liên tục để kịp tiến độ.
Theo ông Chính, nghề xoi trầm đòi hỏi sự tỉ mẩn và kinh nghiệm. Từ mỗi cây dó có chu vi hàng trăm centimet, người thợ chỉ chắt lọc được vài kilogam trầm. Việc lần tìm trầm trong thân cây tưởng chừng đơn giản, nhưng thực tế chỉ những người gắn bó lâu năm mới có thể làm thuần thục.
Dùng đục để khoét những phần thân bên ngoài, những phần vân đen còn lại được xác định là trầm sẽ được chế tác theo các mặt hàng khác nhau.
Theo ông Chính, để lấy được trầm, thông thường phải qua nhiều công đoạn gồm: đẽo phá, xổ phá, ép sát và xổ gạn (tỉa sạch)... Trong đó xổ gạn là công đoạn khó nhất. Gạn cần nhất là sự dẻo dai của cổ tay và tinh mắt, chỉ cần thiếu tập trung hoặc lỡ tay là có làm hỏng, thất thoát trầm hương.
Để xoi trầm, mỗi người thợ đều tự trang bị cho mình một bộ đồ nghề, gồm rất nhiều những chiếc đục, cưa đặc biệt được đặt rèn dành riêng cho nghề này. Ở mỗi công đoạn, người thợ sẽ lựa chọn những dụng cụ phù hợp.
Từ trong những ngôi nhà lọt thỏm giữa rừng dó bầu văng vẳng tiếng đục đẽo làm trầm.
Ông Nguyễn Văn Bình, có kinh nghiệm 20 năm trong nghề cho biết, khi đẽo khúc cây ra thành những miếng gỗ nhỏ, thấy xuất hiện trầm màu đen, thợ sẽ dừng lại. Sau đó dùng đục tỉa những phần gỗ trắng, để lại phần trầm màu đen.
"Làm nghề này cần kiên trì. Với những mạch trầm uốn lượn, phải tỉ mẩn dùng đục sắt có móc nhỏ nạo từng chút gỗ. Gặp những khúc dó bầu lớn, mạch trầm phức tạp, phải mất nhiều ngày để tạo ra một khúc trầm cảnh đẹp", ông Bình nói.
Khối trầm nhỏ hơn được tận dụng làm trang sức, hương trầm và tinh dầu trầm.
Không chỉ những người lớn tuổi, khi trầm hương ngày càng có giá trị, nghề xoi trầm thu nhập khá ổn định nên nhiều người trẻ sẵn sàng học và giữ nghề truyền thống. Em Nguyễn Văn Nam (SN 2002, xã Phúc Trạch) là một trong những người trẻ nhất quyết tâm học nghề chế tác dó trầm.
"Em học nghề từ cha rồi sau đó xin vào làm ở một cơ sở sản xuất trầm trong xã. Nghề này phải làm nhiều mới có thể thành thạo nên em đang cố gắng, cũng để kiếm thêm thu nhập giúp gia đình", Nam nói.
Làm giàu từ các sản phẩm trầm
Nghề sản xuất trầm hương hiện được nhiều người trẻ phát triển, bởi vậy sản phẩm cũng ngày càng đa dạng hơn trước. Từ những cây dó trầm, các cơ sở sẽ chế tác ra nhiều loại sản phẩm khác nhau như: trầm cảnh, đồ mỹ nghệ, trang sức, các sản phẩm tâm linh…
Những sản phẩm trầm từ bàn tay khéo léo của người thợ đã trở thành mặt hàng có giá trị kinh tế cao.
Đến nay, nhiều cơ sở tại Phúc Trạch đã xây dựng được thương hiệu riêng. Hiện địa phương có hơn chục dòng sản phẩm từ trầm như hương trầm, hương vòng, bút trầm, vòng tay, đồ trưng bày,.... Như cơ sở sản xuất trầm Thọ Nga tại xóm 8, năm 2023, một số sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, mở ra cơ hội nâng cao giá trị và mở rộng thị trường.
Theo chủ cơ sở, chị Võ Thị Nga cho biết: "Mỗi cây dó trầm sẽ có giá trị khác nhau, tùy thuộc vào lượng trầm hình thành trên mỗi thân cây. Có cây chỉ vài triệu đồng, nhưng cũng có cây lên đến hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. Từ đó mang lại nguồn thu nhập khá ổn định cho gia đình".
Khối trầm tự nhiên nặng tới 15kg được trả giá hơn nửa tỷ đồng.
Mới đây, cơ sở trầm hương của gia đình chị Hoàng Hương Lan trở thành điểm đến được nhiều thương lái và người chơi trầm trong ngoài tỉnh chú ý khi sở hữu một khối trầm tốc bông tự nhiên nặng tới 15kg.
Cây dó trầm này được cơ sở của chị mua lại từ hơn 2 tháng trước. Khi các thương lái địa phương tiến hành đốn hạ và xẻ thân cây, những đặc điểm của trầm tốc bông bắt đầu hiện ra rõ rệt. Nhận thấy giá trị và độ hiếm của loại trầm này, chị Lan đã trực tiếp đến kiểm tra và quyết định mua lại cây trầm.
Sau khi đưa về cơ sở, khối trầm được các nghệ nhân xử lý, chế tác hoàn toàn thủ công trong hơn 2 tháng. "Quá trình chế tác trầm tốc bông đòi hỏi sự khéo léo và độ chính xác rất cao, bởi từng lớp gỗ tạp bên ngoài phải được bóc tách hết sức cẩn thận nhằm bảo toàn trọn vẹn cấu trúc bông trầm bên trong", chị Lan nói.
Sau khi hoàn thiện, khối trầm này còn lại 15kg, gồm một khúc lớn dài khoảng 1,8m, nặng 11kg và một khúc dài khoảng 80cm, nặng 4kg. Đến nay, dù đã được trả giá lên đến 600 triệu đồng, song gia chủ chưa đồng ý bán.
Ông Phan Quốc Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Trạch cho biết, từ một vài người ban đầu, đến nay toàn xã Phúc Trạch đã có hàng chục cơ sở với hàng trăm thợ trầm đang ngày đêm chế tác, xổ, gạn.
Tổng doanh thu từ dó bầu và các sản phẩm trầm hương ước đạt từ hơn 100 tỷ đồng mỗi năm. Nhờ chất lượng vượt trội, trầm hương Phúc Trạch hiện nay đã vươn ra thị trường quốc tế. "Nhiều thế hệ người dân Phúc Trạch vẫn đang nỗ lực phát triển sản phẩm của làng nghề đa dạng hơn, đáp ứng được nhiều hơn nhu cầu của người tiêu dùng, góp phần giúp danh tiếng của trầm hương Hà Tĩnh ngày càng vươn xa hơn", ông Thanh nói.
