Hà Nội đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh đầu tư hạ tầng với hàng loạt dự án giao thông, đô thị quy mô lớn được triển khai đồng thời. Trong đó có Vành đai 4 - Vùng Thủ đô, các dự án cầu vượt sông Hồng, đường sắt đô thị, các tuyến vành đai và trục hướng tâm.
Theo thông tin từ thành phố, Vành đai 4 đang được tăng tốc thi công, hướng tới cơ bản hoàn thành trong năm 2026 và khai thác từ năm 2027. Riêng các cầu vượt sông Hồng, sông Đuống thuộc dự án cũng được tập trung nguồn lực để đưa vào khai thác theo tiến độ đề ra.
Hà Nội đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh đầu tư hạ tầng (Ảnh: Hữu Thắng).
Cùng với đó, Hà Nội đã tổ chức khởi công đồng thời 5 tuyến đường sắt đô thị trong tháng 6/2026. Thành phố cũng đang thúc đẩy 7 dự án cầu vượt sông, các tuyến Vành đai 2,5, Vành đai 3,5, các dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ và nhiều công trình hạ tầng khác.
Bên cạnh hạ tầng giao thông, Khu đô thị thể thao Olympic, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, các dự án kết nối sân bay Gia Bình với Hà Nội và nhiều công trình đô thị cũng nằm trong nhóm dự án được thành phố tập trung triển khai.
Quá trình xây dựng, cải tạo và giải phóng mặt bằng trên quy mô lớn đồng nghĩa với lượng đất đá, bê tông, gạch, vữa, vật liệu dư thừa và phế thải từ phá dỡ công trình phát sinh ngày càng nhiều. Đây là dòng chất thải có đặc thù khác với rác sinh hoạt và đòi hỏi hệ thống thu gom, trung chuyển, xử lý riêng.
Áp lực từ những công trình lớn
Theo PGS.TS Bùi Thị An - nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, áp lực chất thải xây dựng tại Hà Nội không chỉ đến từ các dự án hạ tầng lớn mà còn từ hoạt động cải tạo, phá dỡ và xây dựng lại công trình trong đô thị.
Việc sửa chữa, phá dỡ diễn ra với mật độ cao tại nhiều khu vực, trong khi khâu thu gom, vận chuyển chưa được kiểm soát chặt có thể làm phát sinh bụi, đất đá và vật liệu rơi vãi. Một vướng mắc khác là thiếu điểm tập kết, trung chuyển phế thải phù hợp, làm tăng khoảng cách vận chuyển và nguy cơ đổ thải không đúng nơi quy định.
Thành phố đang rà soát các vị trí tập kết, xử lý, tái chế chất thải rắn xây dựng và nghiên cứu hệ thống hạ tầng logistics phục vụ trung chuyển.
PGS.TS Bùi Thị An - nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng (Ảnh: Hoàng Bích).
Theo PGS.TS Bùi Thị An, bên cạnh các khu xử lý lâu dài, Hà Nội cần có giải pháp tạm thời bằng cách để xã, phường rà soát quỹ đất, bố trí điểm trung chuyển trong thời gian nhất định, đồng thời chịu trách nhiệm về điều kiện môi trường và khoảng cách với khu dân cư.
Cùng với đó, cần kiểm soát chặt chất thải ngay từ công trường. Chủ đầu tư, nhà thầu phải có phương án thu gom, vận chuyển, xử lý; phương tiện chở đất, vật liệu và phế thải phải được che chắn, vệ sinh, rửa xe trước khi ra khỏi công trường để hạn chế bụi, rơi vãi. Hà Nội cũng đang tăng cường kiểm tra, xử lý các trường hợp vận chuyển, đổ thải không đúng quy định.
Theo bà, trách nhiệm xử lý phế thải cần được xác định ngay từ khâu cấp phép, phê duyệt công trình.
"Đây trước hết là vấn đề quản lý", bà nhấn mạnh, cho rằng tuyên truyền ý thức chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi cùng hệ thống quản lý, điểm tập kết và cơ chế giám sát phù hợp.
Rác xây dựng không nhất thiết là chất thải bỏ đi
Ở một góc nhìn khác, TS Trần Văn Miều - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường cho rằng cùng với việc kiểm soát phát sinh, Hà Nội cần nhìn chất thải xây dựng dưới góc độ tài nguyên có thể tái sử dụng.
Theo ông, quá trình đô thị hóa và nhu cầu xây dựng gia tăng khiến lượng phế thải như bê tông, gạch, ngói, xi măng, sắt thép... ngày càng lớn. Nếu chỉ thu gom rồi đưa đi chôn lấp, thành phố vừa phải giải quyết áp lực về diện tích xử lý, vừa bỏ qua nguồn vật liệu có thể được tái sử dụng.
TS Trần Văn Miều cho rằng một số loại phế thải xây dựng sau khi được phân loại, xử lý theo tiêu chuẩn có thể trở thành vật liệu phục vụ san nền, làm đường hoặc các mục đích phù hợp khác.
"Rác thải bỏ đi của anh này lại là tài nguyên đầu vào của anh kia", ông Miều nói, đồng thời cho rằng cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc kinh tế tuần hoàn.
Hà Nội cần nhìn chất thải xây dựng dưới góc độ tài nguyên có thể tái sử dụng (Ảnh: Hữu Thắng).
Trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai nhiều công trình giao thông, việc hình thành đầu ra cho vật liệu tái chế có thể tạo mối liên kết giữa hai nhu cầu: một bên cần xử lý phế thải xây dựng, bên còn lại cần vật liệu phục vụ thi công.
Đặc biệt, thành phố hiện cũng đang phải giải bài toán nguồn cung vật liệu xây dựng cho các dự án. Hà Nội đã phê duyệt Đề án quản lý, phát triển nguồn cung khoáng sản làm vật liệu xây dựng giai đoạn 2026-2030, đồng thời nghiên cứu các giải pháp tận dụng nguồn vật liệu từ những dự án không có nhu cầu sử dụng để phân bổ cho dự án khác.
Theo TS Trần Văn Miều, đây là cơ sở để nghiên cứu sâu hơn việc sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải xây dựng, song không thể chỉ dừng ở việc khuyến khích doanh nghiệp.
Từ xử lý phế thải đến một chuỗi quản lý khép kín
Một trong những yêu cầu quan trọng khi tái sử dụng phế thải xây dựng là kiểm soát chất lượng. Theo TS Trần Văn Miều, vật liệu tái chế phải đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và không gây thêm tác động đến môi trường.
"Không thể lấy cái bỏ đi của môi trường này lại làm hại đến môi trường khác", ông nói.
Theo chuyên gia, cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào phân loại, tái chế, trong đó có các chính sách về thuế, phí, mặt bằng và hỗ trợ phù hợp.
PGS.TS Bùi Thị An cho rằng những chính sách này sẽ tạo thêm động lực để doanh nghiệp tham gia vào quá trình tái chế phế thải xây dựng.
Về tổng thể, các chuyên gia cho rằng quản lý rác thải xây dựng cần được thực hiện theo một chuỗi thống nhất, từ kiểm soát tại công trường, phân loại, thu gom, trung chuyển, vận chuyển đến xử lý.
Chủ đầu tư, nhà thầu phải chịu trách nhiệm về phương án xử lý; phương tiện vận chuyển phải bảo đảm che chắn, vệ sinh, trong khi chính quyền cơ sở cần bố trí điểm trung chuyển phù hợp.
TS Trần Văn Miều cho rằng cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý xây dựng, môi trường, giao thông và chính quyền địa phương để đưa vật liệu sau xử lý vào những công trình phù hợp. Khi đó, phế thải xây dựng không chỉ được xử lý mà còn có thể trở thành một nguồn vật liệu phục vụ phát triển hạ tầng.
Trong ngắn hạn, PGS.TS Bùi Thị An đề xuất bổ sung các điểm tập kết, trung chuyển và tăng kiểm soát hoạt động vận chuyển, đổ thải.
Về lâu dài, Hà Nội cần hoàn thiện quy hoạch, cơ chế quản lý và hệ thống xử lý để đáp ứng lượng phế thải phát sinh trong quá trình đô thị hóa và triển khai các dự án hạ tầng lớn.
