Góp ý vào dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại phiên thảo luận của Quốc hội sáng 6/11, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (đoàn Đồng Nai) - Phó Giám đốc Học viện An ninh nhân dân, cho rằng, đấu thầu là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực, thông đồng, gian lận.
Theo đại biểu, tình trạng thông đồng, móc ngoặc giữa một số chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá và nhà thầu nhằm nâng khống giá, cài cắm các tiêu chí kỹ thuật riêng biệt, điều kiện năng lực, kinh nghiệm mang tính đặc thù để hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác.
"Có trường hợp các doanh nghiệp thỏa thuận trước về giá dự thầu, phân chia vai trò "quân xanh, quân đỏ", tạo ra những cuộc đấu thầu có vẻ cạnh tranh nhưng thực chất kết quả đã được sắp xếp", ông Kiên nói.
Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Ảnh: Media Quốc hội).
Đại biểu cũng lưu ý, hành vi thông đồng trong đấu thầu không chỉ diễn ra trong lĩnh vực công mà còn xuất hiện ở khu vực tư. Một số chủ thể thông đồng để nâng khống giá thiết bị, vật tư đầu vào, qua đó làm tăng chi phí đầu tư, kinh doanh nhằm giảm nghĩa vụ thuế.
Bên cạnh đó, một chủ thể có thể sử dụng nhiều doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc thông qua người đứng tên hộ để cùng tham gia đấu thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo. Quan hệ lợi ích giữa người có thẩm quyền quyết định lựa chọn nhà thầu với doanh nghiệp dự thầu cũng có thể được che giấu thông qua nhiều tầng sở hữu, quan hệ tài chính hoặc chủ sở hữu hưởng lợi thực tế.
"Trong môi trường đấu thầu điện tử, còn có tình trạng giả mạo hồ sơ năng lực, kinh nghiệm, chứng nhận chất lượng, làm sai lệch dữ liệu và sử dụng công nghệ để thực hiện các hành vi gian lận", đại biểu Trung Kiên phát biểu.
Từ thực tế trên, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đề nghị làm rõ hơn các hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu, đặc biệt là hành vi thông thầu, gian lận và che giấu xung đột lợi ích tại dự thảo luật.
Đại biểu đề nghị bổ sung hành vi sử dụng các doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc cùng chủ sở hữu hưởng lợi để thao túng giá dự thầu, phân chia khả năng trúng thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu.
Ông cũng đề nghị bổ sung quy định về phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật trong hoạt động đấu thầu.
Trong đó, xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu, chủ đầu tư, bên mời thầu trong việc chủ động nhận diện, kiểm soát nguy cơ thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích ngay từ khâu chuẩn bị đấu thầu; thiết lập cơ chế tiếp nhận, kiểm tra, xác minh và xử lý kịp thời các dấu hiệu vi phạm.
"Nghiêm cấm hành vi bao che, che giấu vi phạm, cản trở hoạt động kiểm tra, xác minh và bảo vệ người phản ánh, tố cáo vi phạm theo quy định của pháp luật", ông Kiên nói.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện và tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo trong phân tích, đánh giá rủi ro, phát hiện những dấu hiệu bất thường về giá, tỉ lệ chỉ định thầu, số lượng trúng thầu bất thường trong một thời gian ngắn, quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu và kết quả thực hiện hợp đồng.
Đại biểu Phạm Văn Hòa (Ảnh: Media Quốc hội).
Đồng quan điểm, đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cũng chỉ ra, từ thực tiễn thời gian qua, đại biểu cho rằng tình trạng thông thầu, gian lận trong tổ chức đấu thầu vẫn diễn ra. Không ít cán bộ và doanh nghiệp đã vướng vào vòng lao lý do những vi phạm liên quan đến hoạt động này.
Đáng chú ý, hành vi thông thầu ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Theo đại biểu, một số trường hợp có thể cài cắm những chi tiết nhỏ hoặc yêu cầu riêng về phương án kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu mà các nhà thầu khác không được biết, chỉ cung cấp cho nhà thầu có quan hệ thân thiết với chủ đầu tư và có lợi thế trúng thầu.
Đại biểu cho rằng đây là những thủ đoạn được một số nhà thầu sử dụng, có sự cấu kết với chủ đầu tư và người tổ chức thực hiện đấu thầu.
Bên cạnh đó, ông Hòa cho rằng, tình trạng thông thầu còn thể hiện ở việc nâng khống giá dự toán, đẩy giá trị đầu tư lên cao. Đại biểu dẫn ví dụ, một công trình thực tế chỉ cần 10 tỷ đồng nhưng dự toán, thiết kế kỹ thuật lại được nâng lên 12 tỷ đồng. Sau đó, dự toán 12 tỷ đồng vẫn được phê duyệt, thẩm định, nhằm giúp nhà thầu được lựa chọn trúng thầu với giá cao hơn, có lợi nhuận cao hơn, thậm chí có thể xảy ra tình trạng chia chác trong quá trình tổ chức đấu thầu.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị bên cạnh các quy định trong dự thảo luật, cần có hướng dẫn cụ thể tại nghị định và thông tư của Bộ Tài chính để những người tổ chức thực hiện không dám, không muốn làm sai, qua đó hạn chế vi phạm trong hoạt động đấu thầu.
