Di tích phủ Tương Dương nằm ở bản Cửa Rào 1, xã Tương Dương, tỉnh Nghệ An. Đây là nơi giao giữa 2 dòng sông Nậm Nơn và Nậm Mộ, khởi nguồn của dòng sông Lam. Theo các cụ cao niên trong làng, không ai biết, cổng phủ chính xác có tự bao giờ, chỉ biết rằng khi họ sinh ra, lớn đã thấy cổng phủ nằm ở đấy.
Cổng phủ Tương Dương mang đậm nét kiến trúc giao thoa giữa phong cách bản địa và một chút hơi hướng tân cổ điển thời Pháp thuộc. Cổng được xây dựng bằng vật liệu bền chắc như gạch vồ, đá, vôi vữa với những đường vòm cong mềm mại nhưng vô cùng kiên cố. Trước năm 1945, phủ Tương Dương là trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị của khu vực miền Tây xứ Nghệ. Sau khi Cách mạng tháng Tám thắng lợi, nơi đây trở thành trụ sở của chính quyền cách mạng.
Theo ghi nhận, mưa gió, thời gian đã khiến cổng phủ bị hư hỏng, xuống cấp nhiều. Nhiều chỗ gạch vữa đã bị lở, bong tróc. Trên bề mặt cổng phủ không còn dấu tích nào thể hiện lịch sử ra đời của nó.
Cây đa cao lớn ở cổng thành, rễ, thân men theo thành cổng, thậm chí “đục” xuyên thủng cả bức tường gạch. Những chiếc rễ lớn bao trùm cả cổng phủ, uốn lượn, hình thành một lớp bảo vệ chiếc cổng trước sự tác động của thời tiết.
Những thân, rễ chằng chịt men theo cổng phủ nhưng đến chóp cổng lại “tụ” lại để bung ra tán lá rộng lớn khổng lồ.
Nhiều lớp rễ đã giữ cho cổng phủ đứng vững trước mưa nắng, dù phần gạch vữa bên trong đã nhiều chỗ bong tróc, rạn nứt theo thời gian.
Nhiều rễ cây lớn ăn sâu vào lòng đất và nổi lên trên mặt đất.
Ở dưới mái vòm cổng phủ, người dân địa phương đặt một bàn thờ nhỏ, hương khói quanh năm. Đây là cách người dân gìn giữ sự linh thiêng cho nơi từng là cửa ngõ quan trọng của một vùng đất.
Ông Nguyễn Văn Tứ, 78 tuổi, trú tại xã Tương Dương cho biết, cây đa và cổng phủ tồn tại bao nhiêu năm không còn ai nhớ chính xác. Tuy nhiên, từ khi còn nhỏ, ông đã thấy cổng phủ hiện diện ở đây. Cây đa mọc trên cổng từ lâu, tán lá sum sê tỏa bóng mát. Trước kia, đây từng là chỗ giao thương của người dân. Hiện giờ trải qua thời gian dài công trình kiến trúc cổ này vẫn đứng hiên ngang soi bóng xuống dòng Nậm Nơn.
Cổng Phủ Tương Dương được chính quyền và nhân dân địa phương gìn giữ như một báu vật. Nơi đây đã trở thành điểm du lịch thu hút du khách mỗi khi ghé về xã Tương Dương. Ông Trần Văn Hiền - Trưởng phòng Văn hoá – xã hội xã Tương Dương - cho biết, cổng phủ Tương Dương hiện nằm trong khuôn viên trường THCS Xá Lượng. Vì trải qua thời gian dài và biến động lịch sử, tư liệu liên quan đến quá trình hình thành, niên đại cũng như chức năng cụ thể của công trình còn lại không nhiều. Hiện địa phương vẫn đang tiếp tục tìm hiểu, đối chiếu thêm các nguồn tư liệu để làm rõ hơn giá trị lịch sử của công trình này.
Hà Hằng - Hà Đan
