Đổi mới tư duy phổ biến pháp luật: Giáo dục pháp luật phải đi trước

Chuyển tư duy truyền đạt pháp luật một chiều sang đảm bảo quyền tiếp cận pháp luật 

Ngày 4/6, Hội Luật gia Việt Nam tổ chức hội thảo góp ý dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), Hội thảo được tổ chức trực tiếp kết hợp trực tuyến tới Hội Luật gia các tỉnh, thành trên cả nước.

Phát biểu khai mạc, ông Trần Công Phàn - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Luật gia Việt Nam cho biết, Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 đến nay đã bộc lộ nhiều hạn chế trong khi bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu chuyển đổi số và xây dựng Nhà nước pháp quyền đã có nhiều thay đổi.

Theo ông Phàn, việc sửa đổi luật không chỉ nhằm khắc phục những bất cập hiện nay mà còn phải gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành pháp luật theo tinh thần Nghị quyết 27 của Trung ương. Những ý kiến từ thực tiễn hoạt động của các cấp Hội Luật gia sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện dự thảo.

Theo Hội Luật gia Việt Nam, dự thảo luật có nhiều điểm mới đáng chú ý. Nổi bật là việc chuyển từ tư duy truyền đạt pháp luật một chiều sang bảo đảm quyền tiếp cận, tìm hiểu và học tập pháp luật của người dân; bổ sung các nguyên tắc về chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và an ninh mạng trong công tác phổ biến pháp luật.

Dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị; bổ sung quy định về Cổng Pháp luật quốc gia, cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia, công cụ đánh giá hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật;

Tăng cường vai trò của chính quyền cấp xã; đổi mới mô hình Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật; mở rộng giáo dục pháp luật trong nhà trường và cộng đồng; đồng thời bổ sung quy định về truyền thông chính sách ngay từ giai đoạn xây dựng dự thảo văn bản...

Đóng góp ý kiến tại hội thảo, PGS.TS Đinh Dũng Sỹ (Ban Nghiên cứu, xây dựng và phổ biến pháp luật, Hội Luật gia Việt Nam) đề xuất thay đổi cách tiếp cận khi xây dựng luật, thậm chí cân nhắc đổi tên thành "Luật Giáo dục và Phổ biến pháp luật".

Theo ông, giáo dục pháp luật phải đi trước để hình thành nhận thức và ý thức pháp luật, sau đó mới đến hoạt động phổ biến thông tin pháp luật. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống giáo dục pháp luật bài bản từ bậc mầm non thông qua các hình thức phù hợp như hình ảnh, video, tình huống giao thông thực tiễn.

Ông cũng đề nghị nghiên cứu xây dựng môn học pháp luật riêng từ cấp tiểu học thay vì chỉ lồng ghép trong các môn học khác như hiện nay. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của Bộ GD&ĐT trong việc xây dựng chương trình, giáo trình giáo dục pháp luật cho hệ thống giáo dục quốc dân.

Theo PGS.TS Đinh Dũng Sỹ, để chính sách đi vào cuộc sống, cần trả lời rõ các câu hỏi cốt lõi: Giáo dục pháp luật ở đâu, cho ai, ai thực hiện, thực hiện bằng cách nào và nguồn lực từ đâu.

Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, nâng cao tính khả thi

Góp ý vào dự thảo, bà Phạm Thu Hương (Hội Luật gia Tp.Hà Nội) cho rằng nhiều quy định vẫn còn mang tính khái quát, thiếu cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Dự thảo hiện vẫn thiên về quản lý nhà nước mà chưa làm rõ các giải pháp nhằm thay đổi nhận thức, hình thành ý thức tự giác chấp hành pháp luật của người dân.

Đại biểu đề nghị bổ sung điều khoản giải thích từ ngữ đối với một số khái niệm mới hoặc chưa được định nghĩa rõ như "thiết chế văn hóa", "địa điểm văn hóa pháp luật", "văn hóa pháp quyền xã hội chủ nghĩa", "giáo dục pháp luật thực định"...

Về phạm vi điều chỉnh, bà đề nghị bỏ cụm từ "đối tượng đặc thù" tại Điều 1 vì mọi công dân đều có quyền tiếp cận hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật. Đối với Điều 2, cần sửa quy định về người Việt Nam định cư ở nước ngoài để bảo đảm thống nhất với Luật Quốc tịch.

Đại biểu cũng cho rằng không nên xếp "người lao động trong doanh nghiệp" vào nhóm đối tượng đặc thù do đây là lực lượng đông đảo và có nhu cầu tiếp cận pháp luật thường xuyên.

Liên quan đến đội ngũ báo cáo viên pháp luật, bà Hương cho rằng dự thảo đang nâng điều kiện quá cao khi tăng thời gian kinh nghiệm từ 2 năm lên 5 năm đối với người có bằng luật và từ 3 năm lên 8 năm đối với người có bằng đại học khác.

Về nội dung này, ông Phạm Đình Quế - Chủ tịch Hội Luật gia tỉnh Điện Biên đề nghị linh hoạt hơn về tiêu chuẩn bằng cấp. Theo ông, không nhất thiết phải có bằng đại học luật nếu người được lựa chọn có kiến thức pháp luật vững vàng và khả năng tuyên truyền hiệu quả.

Một số ý kiến đề nghị làm rõ các thuật ngữ còn định tính như "tác động lớn đến xã hội", "liên quan trực tiếp đến quyền con người"; đồng thời nghiên cứu cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng hoặc đấu thầu cho các cơ quan báo chí thực hiện truyền thông chính sách.

Đối với quy định về sử dụng mạng xã hội, đề nghị bỏ yêu cầu tài khoản mạng xã hội phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép hoạt động, bởi quy định này không phù hợp với thực tế và có thể hạn chế sự tham gia của các cá nhân đang tích cực phổ biến pháp luật trên không gian mạng.

Trong khi đó, ông Hà Huy Từ - Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật cho người nghèo và Phát triển cộng đồng đề nghị bỏ cụm từ "trốn tránh" trong quy định về hành vi vi phạm trách nhiệm phổ biến, giáo dục pháp luật vì khó chứng minh yếu tố cố ý. Ông cũng cho rằng không nên đưa nội dung bí mật nhà nước vào phạm vi phổ biến, giáo dục pháp luật do không phù hợp với nguyên tắc bảo vệ bí mật nhà nước.

Đáng chú ý, bà Nguyễn Thị Mai - Chủ tịch Hội Luật gia Tp.Hải Phòng cho rằng dự thảo đã quy định khá đầy đủ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức nhưng chưa xác định rõ vị trí, vai trò của Hội Luật gia Việt Nam.

Cụ thể, dự thảo chỉ đề cập đến "hội viên" của Hội Luật gia Việt Nam tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật mà chưa ghi nhận đầy đủ vai trò của tổ chức Hội, trong khi đây là lực lượng nòng cốt đã được khẳng định trong Chỉ thị 14 của Bộ Chính trị và Đề án 129 của Chính phủ.

Từ thực tiễn nhiều năm tham gia công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, bà đề nghị bổ sung quy định riêng về vị trí, vai trò và trách nhiệm của Hội Luật gia Việt Nam trong hệ thống các chủ thể thực hiện nhiệm vụ này.

Phát biểu kết luận hội nghị, ông Trần Công Phàn yêu cầu Ban Nghiên cứu, xây dựng và phổ biến pháp luật (Hội Luật gia Việt Nam) tập hợp đầy đủ, trung thực các ý kiến đóng góp để gửi tới các cơ quan có thẩm quyền về dự thảo luật này.

Đặng Thủy - Trần Huy