Gần 20 năm đồng hành, bảo vệ quyền lợi cho người nhiễm HIV

Những cảnh đời, những "vết hằn" không thể quên

Những ngày giữa tháng 8, Hà Nội oi bức. Trong con ngõ nhỏ 97 phố Văn Cao, dù gần trưa nhưng Trung tâm Tư vấn pháp luật và Chính sách về y tế HIV/AIDS (Hội Luật gia Việt Nam) vẫn tất bật không khí làm việc. 

Tại đây, chúng tôi gặp Luật gia Trịnh Quang Chiến – Giám đốc Trung tâm, người đã gần 20 năm gắn bó với một công việc tư vấn, trợ giúp pháp lý và đồng hành cùng những người nhiễm HIV.

Trong căn phòng nhỏ, những tập hồ sơ dày được xếp kín các tủ kệ, bàn làm việc. Mỗi hồ sơ dường như gắn với một số phận, một câu chuyện riêng, có những câu chuyện đã đi qua nhiều năm nhưng vẫn chưa thể khép lại.

Luật gia Trịnh Quang Chiến chia sẻ, ông đến với công việc từ khoảng năm 2007, đúng thời điểm dịch HIV/AIDS bùng phát mạnh tại Việt Nam. Đây cũng là giai đoạn Luật Phòng, chống HIV/AIDS bắt đầu có hiệu lực, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho công tác bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nhiễm.

Trước đó, ông đang hành nghề luật sư tại một đơn vị khác. Khi Trung tâm kêu gọi các luật sư tình nguyện tham gia tư vấn, hỗ trợ người nhiễm HIV, ông cùng một số đồng nghiệp hưởng ứng. "Chả biết gọi là cơ duyên hay tâm linh. Tự nhiên nó đưa mình đến và gắn bó gần 20 năm rồi", Luật gia Chiến cười và kể lại.

Những ngày đầu đến với công việc là khoảng thời gian ông đối diện với nỗi sợ của chính mình. Khi ấy, HIV/AIDS vẫn là căn bệnh khiến nhiều người hoang mang. Thuốc điều trị chưa hiệu quả, số người tử vong nhiều, trong khi thông tin về bệnh còn hạn chế.

Ông nhớ lại, những lớp tập huấn pháp luật dành cho người nhiễm HIV được tổ chức ở nhiều địa phương. Ngày đầu tiếp xúc, không ít học viên đã ở giai đoạn AIDS, cơ thể lở loét, sức khỏe suy kiệt. "Lúc đấy đi tư vấn ai cũng sợ", ông nhớ lại.

Nhưng chính từ những cuộc gặp khiến nỗi sợ được thay bằng sự thấu hiểu. "Điều đáng sợ nhất không phải là căn bệnh mà là sự kỳ thị và phân biệt đối xử. Người nhiễm HIV có thể mất việc, mất cơ hội học tập, thậm chí bị chính gia đình và cộng đồng xa lánh. Đáng lo hơn, nhiều người còn tự kỳ thị chính mình", ông Chiến nói.

Từ Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Kạn, Điện Biên đến Tp.Hồ Chí Minh… ông cùng đồng nghiệp đi phổ biến pháp luật, tư vấn và hỗ trợ người nhiễm HIV tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Những chuyến đi ấy cũng để lại trong ông nhiều câu chuyện không dễ quên.

Một trong những trường hợp khiến ông trăn trở nhất là một nữ giáo viên ở Quảng Ninh. Người phụ nữ này từng bị xét nghiệm nhầm là nhiễm HIV khi đang mang thai. Kết quả sai kéo theo những hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Gia đình chồng đẩy chị ra khỏi nhà, trường cho nghỉ việc. Quá đau đớn, chị đã sinh non và đứa trẻ qua đời.

"Sự đau đớn hơn, sự sợ hãi vì những kỳ thị nên không ai dám giúp chị chôn cất con. Người mẹ phải tự tay mình đưa cháu lên đồi mai táng", Luật gia Chiến xúc động kể lại.

Theo luật gia Chiến, cơ sở y tế ban đầu khi đó không đủ thẩm quyền khẳng định trường hợp nhiễm HIV, nhưng lại đưa ra kết quả sai và để lộ thông tin, làm đảo lộn cuộc sống của người phụ nữ. Trung tâm đã tư vấn để chị tiếp tục khiếu nại, đồng thời hướng dẫn xét nghiệm tại cơ sở có đủ thẩm quyền.

"Chị đi xét nghiệm lại và kết quả cho thấy chị không nhiễm HIV. Các cán bộ ở Trung tâm xét nghiệm trước đó bị kỷ luật, nhưng nỗi mất mát của chị ấy là không gì bù đắp được", ông nói.

Một trường hợp khác là chị Ch.Th.C. (ở Thái Bình), bị nhiễm HIV từ chồng. Sau khi chồng mất, gia đình và người dân địa phương kỳ thị đến mức không cho chôn cất bình thường, thậm chí yêu cầu trộn bê tông khi hạ huyệt. Sau đó chị bị đuổi khỏi làng.

Ông Chiến cùng đồng nghiệp và cán bộ ngành y tế xuống địa phương, để làm việc với Sở Y tế, Trung tâm phòng chống HIV/AIDS tỉnh và chính quyền xã, giải thích để mọi người hiểu đúng về HIV và quyền của người nhiễm. Chị C. sau đó xin được việc đan lát thủ công. Về sau chị trở về dạy nghề cho chính những người từng kỳ thị mình.

Vừa qua, một tin nhắn từ chị khiến ông xúc động khi chị "khoe" rằng, con trai đã tốt nghiệp đại học.Với ông, đó là một trong những kết quả ý nghĩa nhất của hành trình đồng hành với người nhiễm HIV. Không chỉ giúp họ giải quyết một vụ việc pháp lý, mà còn góp phần để những đứa trẻ trong gia đình có cơ hội học tập, trưởng thành và sống một cuộc đời bình thường.

"Thực sự là mình cảm thấy có tình thương, có sự trắc ẩn trong lòng. Họ là những con người rất đáng thương", ông tâm sự. Có lẽ đó chính là lý do, sau gần 20 năm, Luật gia Trịnh Quang Chiến vẫn tiếp tục công việc mà ông gọi là "cơ duyên" của mình.

Từ tư vấn pháp luật đến hành trình bảo vệ quyền lợi người yếu thế

Một vụ việc khác ở Bắc Ninh được ông theo đuổi từ năm 2015 cho đến nay lại cho thấy Trung tâm tham gia giúp đỡ những tranh chấp pháp lý phức tạp, kéo dài. Theo đó, cặp vợ chồng cùng nhiễm HIV. Sau khi chồng qua đời, người mẹ chồng đã chuyển toàn bộ quyền sử dụng đất sang tên mình và đuổi chị khỏi nhà.

Qua thời gian dài tìm hiểu hồ sơ, nghiên cứu vấn đề, ông Chiến phát hiện có giấy tờ được hợp thức hóa cho việc sang tên quyền sử dụng đất. Trung tâm đã hỗ trợ người phụ nữ khởi kiện. Qua nhiều cấp xét xử, hiện tòa tuyên hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã được cấp sai cho mẹ chồng. Vụ việc hiện đang bước vào giai đoạn thi hành án. Theo đó, mẹ con người phụ nữ sẽ được chia phần thừa phần kế.

Vị luật gia tâm sự điều khiến ông nhớ nhất không chỉ là sự phức tạp của hồ sơ mà còn là số phận của đứa trẻ. Ngày trước, người thân từng cho rằng vì có HIV nên cậu bé rồi sẽ chết và không thể nối dõi. Nhưng nay, cậu đã 18 tuổi, khỏe mạnh và phát triển bình thường. "Các loại thuốc hiện nay rất tốt giúp bệnh nhân phát triển bình thường", ông Chiến nói.

Gần 20 năm làm công việc đặc thù, ông Chiến nhận thấy nhu cầu pháp lý của người nhiễm HIV đã thay đổi đáng kể. Nếu trước đây, kỳ thị và phân biệt đối xử là vấn đề lớn nhất thì hiện nay, sự kỳ thị vẫn tồn tại nhưng tinh vi hơn. Người nhiễm HIV không bị đối xử công khai như trước, nhưng vẫn gặp những rào cản trong việc làm, giáo dục, tiếp cận dịch vụ y tế và bảo mật thông tin.

Một vấn đề khác được ông đặc biệt quan tâm là quyền được bảo mật thông tin. Hiện thuốc ARV được cấp thông qua bảo hiểm y tế, nhưng một số người có điều kiện kinh tế lại lựa chọn tự mua thuốc để hạn chế nguy cơ lộ thông tin về tình trạng sức khỏe.

Trong bối cảnh HIV/AIDS đang có những diễn biến mới, công việc của người làm tư vấn pháp luật cũng phải thay đổi theo. Ông Chiến hiện tham gia hỗ trợ các nhóm dựa vào cộng đồng của người nhiễm HIV, đồng thời tuyên truyền pháp luật bằng nhiều hình thức, trong đó có tư vấn trực tuyến.

Theo ông, Luật Phòng, chống HIV/AIDS cho phép người nhiễm HIV thành lập các nhóm để hỗ trợ lẫn nhau. Đây là cơ sở để các nhóm cộng đồng phát huy vai trò trong phòng, chống HIV/AIDS và bảo vệ quyền của chính mình.

Những phương thức can thiệp cũng được triển khai phù hợp với từng nhóm đối tượng. Bên cạnh tuyên truyền pháp luật là hỗ trợ các biện pháp dự phòng và giảm nguy cơ lây nhiễm.

Nhưng dù phương thức thay đổi, điều ông Chiến cho rằng điều không thay đổi trong gần 20 năm qua chính là sự cần thiết của việc bảo vệ quyền con người và quyền lợi hợp pháp của người nhiễm HIV.Những lá đơn, những cuộc điện thoại, những chuyến đi về các địa phương để gặp gỡ, giúp đỡ những người "đặc biệt" vẫn được ông viết tiếp trên hành trình bảo vệ công lý của mình.