Trên vùng đất biên viễn Lộc Tấn, Tp.Đồng Nai, nơi từng được biết đến là “thủ phủ” cao su một thời, có một công trình kiến trúc gần 100 năm tuổi mang đậm dấu ấn lịch sử vùng Đông Nam Bộ. Đó là Bệnh viện Lộc Ninh, còn được biết đến với tên gọi Hopital de Loc Ninh, Bệnh viện Cin gen hay Nhà thương làng 5.
Theo tư liệu lịch sử, đầu thế kỷ XX, trong quá trình đẩy mạnh cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai, thực dân Pháp nhận thấy vùng đất đỏ Lộc Ninh có điều kiện lý tưởng để phát triển cây cao su. Năm 1911, Công ty cao su Viễn Đông Pháp (CEXO) thành lập các đồn điền tại khu vực này.
Cùng với hệ thống đồn điền, người Pháp xây dựng nhiều công trình phục vụ hoạt động sản xuất và bộ máy cai trị, trong đó có cơ sở y tế. Năm 1936, Hopital de Loc Ninh được khởi công nhằm khám, chữa bệnh cho chủ đồn điền, người làm việc trong bộ máy cai trị, công nhân cao su và một bộ phận người dân tại các đồn điền. Đến năm 1939, công trình hoàn thành và đưa vào sử dụng.
Được xây dựng trên diện tích khoảng 4,2ha với 14 khu chức năng, bệnh viện từng là một trong những cơ sở y tế quan trọng tại vùng Lộc Ninh. Công trình không chỉ phục vụ khám, chữa bệnh mà còn chứng kiến nhiều biến động lớn của lịch sử. Năm 1972, Lộc Ninh được giải phóng, bệnh viện được chính quyền cách mạng tiếp quản và tiếp tục sử dụng, sau đó mang tên Bệnh viện Lộc Ninh.
Đặc biệt, trong những năm chiến tranh biên giới Tây Nam (1977-1979), nơi đây trở thành địa chỉ cứu chữa thương binh, bệnh binh và kiều bào từ Campuchia trở về lánh nạn diệt chủng Pol Pot.
Từ năm 1979 đến năm 2008, Bệnh viện Lộc Ninh tiếp tục là nơi khám, chữa bệnh cho cán bộ và nhân dân trên địa bàn huyện Lộc Ninh trước đây.Đến tháng 9/2008, bệnh viện được đầu tư xây dựng cơ sở mới. Công trình cũ được giữ lại nhằm bảo tồn những giá trị lịch sử, kiến trúc.Năm 2012, Bệnh viện Lộc Ninh được công nhận là di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.
Bà Vũ Thị Xuân Lan, Chi hội trưởng Chi hội Chữ thập đỏ ấp 5A, xã Lộc Tấn cho biết, bà là người sinh ra và lớn lên tại khu vực này, vẫn nhớ rõ những năm tháng gắn bó với bệnh viện. “Ba tôi làm ở đồn điền cao su Lộc Ninh thời Pháp thuộc. Tôi sinh ra ở bệnh viện này và chứng kiến rất nhiều hoạt động ở bệnh viện. Trong những năm chiến tranh biên giới Tây Nam, bệnh viện là nơi cứu chữa cho thương binh, bệnh binh và kiều bào từ Campuchia về”, bà Lan chia sẻ.
Điểm nổi bật của Bệnh viện Lộc Ninh là hệ thống mái vòm cong và kết cấu kiến trúc mang dấu ấn Pháp. Những mái vòm nối tiếp nhau tạo nên diện mạo đặc biệt, đồng thời giúp công trình thông thoáng, giảm bức xạ nhiệt.
Theo ông Quách Văn Lệ, Trưởng ấp 5A, xã Lộc Tấn, người trực tiếp trông coi di tích, thiết kế mái vòm không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn có tác dụng điều hòa không khí.“Thiết kế mái vòm cong tạo ra một khoảng lưu thông khí trên trần nhà, giúp giảm bức xạ nhiệt và giữ cho nhà luôn mát mẻ vào mùa hè. Công trình cũng tận dụng ánh sáng tự nhiên, hạn chế tiếng ồn vào mùa mưa”, ông Lệ cho biết.
Một điểm đáng chú ý khác nằm ở vật liệu và kỹ thuật xây dựng. Nhiều cấu kiện bê tông cốt thép của công trình được tạo nên từ sỏi trắng kết hợp với chất kết dính vôi, khác với phương pháp sử dụng xi măng và đá phổ biến hiện nay.Sau gần một thế kỷ, nhiều phần mái vòm và cột hành lang của bệnh viện vẫn giữ được độ chắc chắn đáng kể. Đây được xem là một trong những minh chứng cho kỹ thuật xây dựng của công trình thời Pháp.
Thế nhưng, bên trong vẻ ngoài còn nhiều dấu tích nguyên bản, di tích đang phải đối mặt với tình trạng xuống cấp.Nhiều hạng mục bị hư hỏng; bê tông tại mái vòm, cột và hành lang xuất hiện những mảng nứt, bong tróc. Không ít cánh cửa đã hư hỏng hoặc không còn. Cảnh quan xung quanh thiếu sự chăm sóc thường xuyên khiến công trình ngày càng vắng bóng người tham quan.
Theo người dân địa phương, từ khoảng năm 2019 đến nay, lượng khách tìm đến tìm hiểu di tích rất ít. Một công trình từng là cơ sở y tế quan trọng của vùng đất Lộc Ninh, từng chứng kiến những năm tháng chiến tranh khốc liệt và gắn bó với đời sống của nhiều thế hệ người dân, nay đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên.
Đã 50 năm kể từ ngày giải hoàn toàn Miền Nam thống nhất đất nước Thầy thuốc Ưu tú (TTƯT), Dược sĩ CKII Trần Tựu, nguyên Tổng giám đốc Tổng Công ty Dược Việt Nam (bên trái) mới có dịp quay lại đây ông nhớ lại, sau ngày Lộc Ninh được giải phóng, ông cùng các đồng nghiệp tiếp quản bệnh viện và tổ chức lại công tác dược trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Năm 1973, ông phụ trách Khoa Dược tại Bệnh viện Ban đón tiếp, nơi chăm sóc sức khỏe cho đồng bào, đồng chí được trao trả theo Hiệp định Paris. “Đã 50 năm xa cách nhưng tôi vẫn nhớ từng góc nhỏ của bệnh viện. Đây là nơi tôi gửi lại một phần tuổi trẻ, cùng đồng đội vượt qua gian khó để chăm sóc cán bộ, chiến sĩ và nhân dân”.
Chị Thu Phương Trưởng nhóm "Thiện nguyện Ngọn lửa Hồng" phường Lộc Ninh cho biết, mình là người đã sống tại Lộc Ninh nhiều năm và có gia đình làm rẫy gần khu vực bệnh viện. Trước đây, chị thường xuyên đi qua công trình nhưng chủ yếu chỉ biết đây là bệnh viện được người Pháp xây dựng để phục vụ công nhân cao su.Chỉ đến khi nghe câu chuyện của TTƯT Trần Tựu, chị mới hiểu sâu hơn về vai trò của nơi này trong những năm tháng chiến tranh và sau ngày giải phóng.
“Tôi thực sự biết ơn những cống hiến, hy sinh của thế hệ cha anh nơi mảnh đất chiến khu này. Dù Lộc Ninh đã và đang trở thành một thành phố vùng biên phát triển, nhưng những trầm tích của chiến tranh, của tình người và phẩm cách yêu nước thương nòi sẽ là giá trị mà thế hệ trẻ Lộc Ninh chúng tôi nguyện giữ gìn, vun đắp”, chị Thu Phương chia sẻ. Theo chị Phương, việc bảo tồn Bệnh viện không chỉ là giữ lại một công trình kiến trúc cũ mà còn giữ lại câu chuyện về những con người từng sống, chiến đấu và cống hiến trên vùng đất này.
Lãnh đạo UBND xã Lộc Tấn cho biết, địa phương cũng định hướng lan tỏa giá trị lịch sử của di tích, từng bước xây dựng nơi đây thành điểm đến du lịch về nguồn.Gần một thế kỷ tồn tại, Bệnh viện Lộc Ninh không đơn thuần là một công trình kiến trúc cũ. Mỗi mái vòm, hàng cột, hành lang và nền móng nơi đây đều gắn với một giai đoạn lịch sử của vùng đất biên viễn.
Việc trùng tu, bảo tồn di tích vì thế không chỉ nhằm giữ lại một công trình kiến trúc thời Pháp mà còn là cách lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ, để những câu chuyện về vùng đất Lộc Ninh không bị phủ mờ theo thời gian.
Được xây dựng trên diện tích khoảng 4,2ha với 14 khu chức năng, bệnh viện từng là một trong những cơ sở y tế quan trọng tại vùng Lộc Ninh.
