Khi di sản bước ra khỏi "tủ kính", bảo tồn không chỉ là gìn giữ quá khứ mà chính là chiến lược cho tương lai.
Khi di sản bước ra khỏi "tủ kính"
Phú Thọ sở hữu một nguồn tài nguyên vô giá mà ít địa phương nào có được: Hệ thống di sản gắn liền với câu chuyện cội nguồn của cả dân tộc. Đó là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (UNESCO ghi danh năm 2012) và Hát Xoan Phú Thọ (UNESCO ghi danh năm 2017).
Hai di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh không nằm yên trong bảo tàng hay sách vở, mà đang sống động trong đời sống cộng đồng. Hát Xoan gắn liền với đình, đền, miếu và các phường Xoan cổ; Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương tiếp tục tạo nên sức hút đặc biệt đối với dòng khách hành hương về Đất Tổ, nhất là trong mùa Giỗ Tổ.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của du lịch Đất Tổ không phải là thiếu tài nguyên, mà là chuyển từ tư duy bảo tồn thuần túy sang phát huy di sản như một nguồn lực kinh tế. Bài toán đặt ra là: Làm sao để tạo ra nhiều trải nghiệm hơn, tăng số ngày lưu trú và mức chi tiêu của du khách, nhưng vẫn giữ trọn tính nguyên bản của di sản?
Nếu Đền Hùng đóng vai trò trụ cột thu hút dòng khách đại chúng, thì Hát Xoan chính là chìa khóa tạo nên trải nghiệm chiều sâu về văn hóa Đất Tổ.
Trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm 2026, Phú Thọ tiếp tục đẩy mạnh trình diễn Hát Xoan làng cổ tại các đình làng gốc (Thán Miếu, An Thái, Kim Đới, Phù Đức) kết hợp với các hoạt động giáo dục di sản.
Một tiết mục Xoan chỉ thật sự có nét riêng khi đặt trong không gian đình cổ, gắn với câu chuyện của nghệ nhân, ẩm thực địa phương và sản phẩm OCOP Đất Tổ. Khi du khách được hòa mình vào không gian di sản đúng nghĩa, du lịch sẽ trở thành phương thức tôn vinh văn hóa, còn người dân địa phương chính là chủ thể giữ hồn và hưởng lợi từ sản phẩm đó.
Trình diễn Hát Xoan trong không gian đình làng cổ giúp du khách chạm vào bản sắc nguyên bản của di sản phi vật thể đại diện của nhân loại. (Ảnh minh họa)
Trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm 2026, Phú Thọ đón khoảng 6,5 triệu lượt khách, tăng 12% so với năm trước. Con số này cho thấy sức hút rất lớn của thương hiệu Đền Hùng và các giá trị văn hóa nguồn cội. Tuy nhiên, phía sau lượng khách lớn là một bài toán quan trọng hơn: làm thế nào để dòng người đến với Đền Hùng tiếp tục lan tỏa sang các không gian văn hóa, sinh thái và trải nghiệm khác của tỉnh?
Một du khách chỉ đến Đền Hùng rồi trở về trong ngày tạo ra giá trị kinh tế khác biệt đáng kể một du khách dành hai ngày để khám phá không gian văn hóa Đất Tổ. Khi hành trình được kéo dài, dòng tiền không chỉ dừng ở điểm di tích mà lan sang cơ sở lưu trú, nhà hàng, vận tải, dịch vụ trải nghiệm, sản phẩm OCOP và các hộ dân tham gia chuỗi du lịch. Vì vậy, bài toán của Phú Thọ không đơn thuần là tăng số lượng khách, mà là tăng giá trị tạo ra từ mỗi chuyến đi.
Từ góc nhìn đó, Đền Hùng không chỉ là điểm đến tâm linh mà có thể trở thành "cửa ngõ" để mở rộng hành trình khám phá Đất Tổ. Các tuyến kết nối Đền Hùng với không gian văn hóa Xoan, vùng chè Long Cốc, Thanh Thủy, Xuân Sơn và các điểm du lịch cộng đồng sẽ giúp hình thành những hành trình dài hơn, đa dạng hơn...
Đền Hùng đón 6,5 triệu lượt khách trong dịp lễ hội 2026 và đang khẳng định vai trò cửa ngõ phân phối dòng khách đến các điểm du lịch toàn tỉnh.
Đây cũng là hướng mà Phú Thọ đang thúc đẩy thông qua liên kết du lịch với Hà Nội và các địa phương trong vùng, trong đó chú trọng xây dựng các sản phẩm, tuyến du lịch liên kết và ứng dụng số để hỗ trợ thông tin, quảng bá và kết nối hành trình.
Năm 2026, đưa vào vận hành hiệu quả Tour đêm "Đền Hùng linh thiêng nguồn cội", tạo điểm nhấn cho kinh tế đêm. Hợp tác chiến lược với Hà Nội và các tỉnh Tây Bắc mở rộng để xây dựng các tuyến du lịch văn hóa liên vùng. Mặt khác chuyển từ du lịch lễ hội tập trung vài ngày cao điểm sang phục vụ du khách quanh năm.
Khi văn hóa tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng
Di sản muốn sống lâu bền phải sống trong lòng cộng đồng và nuôi sống được cộng đồng. Nắm bắt xu thế này, tháng 7/2026, Hội Nông dân tỉnh Phú Thọ đã chính thức thông qua Đề án "Xây dựng mô hình nông dân làm du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa gắn với nông nghiệp sinh thái giai đoạn 2026–2030". Đây là bước đi chiến lược nhằm mở rộng khái niệm du lịch văn hóa:
Văn hóa không chỉ có ở di tích, mà hiện diện trong đời sống làng quê, nghề truyền thống, ẩm thực và nếp sống của người dân. Du khách sau khi dâng hương Đền Hùng, thưởng thức Hát Xoan có thể về các vùng quê trải nghiệm hái trà Long Cúc, thưởng thức thịt chua Thanh Sơn, mua nông sản OCOP và nghỉ dưỡng homestay.
Khi đó, người nông dân không còn đứng ngoài chuỗi giá trị mà trở thành "đại sứ văn hóa", trực tiếp làm du lịch và gia tăng thu nhập trên chính quê hương mình.
Trong kỷ nguyên số, văn hóa hay thôi chưa đủ mà phải dễ tiếp cận. Chuyển đổi số đóng vai trò là "cầu nối" đưa giá trị di sản đến với du khách trong và ngoài nước.
Năm 2026, trong chương trình hợp tác du lịch giữa Phú Thọ và Hà Nội, chuyển đổi số đang được xác định là một trong những công cụ để tăng khả năng tiếp cận di sản, từ cung cấp thông tin, quảng bá điểm đến đến số hóa và kết nối các sản phẩm du lịch liên vùng.
Công nghệ không làm thay đổi bản sắc di sản, nhưng giúp chuyến đi của du khách mượt mà hơn, từ khâu tìm kiếm thông tin, đặt dịch vụ đến chia sẻ trải nghiệm.
Biến "vốn văn hóa" thành động lực tăng trưởng dài hạn
Phát triển du lịch văn hóa đòi hỏi sự tinh tế: Khai thác nhưng không thương mại hóa thô bạo, biến di sản thành "hàng hóa đơn thuần". Thước đo thành công không chỉ là số lượt khách, mà là thu nhập của người dân, sự trân trọng đối với nghệ nhân và sự bền vững của không gian di sản.
Mục tiêu lớn hơn của giai đoạn 2026–2030 là từng bước hình thành chuỗi giá trị du lịch dựa trên thế mạnh văn hóa Đất Tổ. Giữ hồn Đất Tổ không chỉ là câu chuyện tri ân quá khứ, mà là cách Phú Thọ kiến tạo một sức mạnh mềm khác biệt cho tương lai — nơi văn hóa thúc đẩy kinh tế, và kinh tế quay trở lại nuôi dưỡng, bảo tồn di sản bền vững theo thời gian.
Với Phú Thọ, giữ hồn Đất Tổ vì thế không chỉ là câu chuyện bảo tồn quá khứ. Đó còn là cách tạo dựng một lợi thế cạnh tranh riêng cho tương lai - nơi văn hóa trở thành nền tảng để du lịch phát triển bền vững, cộng đồng được hưởng lợi và thương hiệu Đất Tổ ngày càng có sức lan tỏa.
Hà Anh
