Tại nhiều quốc gia, kỳ thi tốt nghiệp phổ thông được xem là cánh cửa mở ra tương lai. Nhưng ở Nigeria, kỳ thi WAEC – chứng chỉ trung học Tây Phi, lại nhiều năm liền gắn với những bê bối gian lận khiến cả xã hội lo ngại.
WAEC là kỳ thi quan trọng bậc nhất với học sinh tại Nigeria cũng như nhiều nước Tây Phi. Kết quả của kỳ thi này ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng vào đại học và cơ hội việc làm sau này. Chính vì vậy, áp lực điểm số đã khiến nạn quay cóp phát triển với quy mô đáng báo động.
Trong nhiều năm, báo chí Nigeria liên tục phản ánh các vụ lộ đề thi trước giờ làm bài, giám thị tiếp tay cho thí sinh và những nhóm "giải đề thuê" hoạt động công khai trên mạng xã hội. Có thời điểm, đáp án được phát tán qua điện thoại chỉ vài phút sau khi đề thi bắt đầu.
Điều gây tranh cãi hơn cả là sự tồn tại của các "special centres", tạm dịch là "trung tâm thi đặc biệt". Đây là những địa điểm bị cáo buộc tổ chức gian lận có hệ thống để đổi lấy tiền. Nhiều phụ huynh sẵn sàng chi khoản tiền lớn để con em được làm bài trong môi trường "dễ thở", nơi đáp án có thể được cung cấp ngay trong phòng thi.
Một số trung tâm thậm chí bị ví như "nhà máy sản xuất điểm cao", khi học sinh gần như được đảm bảo kết quả tốt nếu chịu trả phí. Các vụ điều tra cho thấy nhiều đường dây gian lận có sự tham gia của giám thị, giáo viên và cả nhân viên tổ chức thi.
Năm 2025, WAEC gây chấn động khi công bố cấm hơn 500 trường tham gia kỳ thi do liên quan tới gian lận. Động thái mạnh tay này được xem là một trong những chiến dịch chống quay cóp lớn nhất lịch sử giáo dục Nigeria.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định đây mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Theo họ, gốc rễ vấn đề nằm ở áp lực cạnh tranh khốc liệt và sự bất bình đẳng trong giáo dục. Tại Nigeria, cơ hội học đại học và tìm việc làm tốt vẫn cực kỳ hạn chế, khiến nhiều gia đình coi điểm số là "tấm vé đổi đời".
Trong bối cảnh đó, không ít học sinh bị cuốn vào tâm lý "phải thắng bằng mọi giá". Khi quá nhiều người cùng tham gia hoặc làm ngơ trước gian lận, hành vi quay cóp dần bị xem là điều bình thường thay vì đáng xấu hổ.
Sự phát triển của công nghệ càng khiến cuộc chiến chống gian lận trở nên khó khăn hơn. Từ tai nghe siêu nhỏ, điện thoại giấu kín cho tới các nhóm chia sẻ đáp án trực tuyến, nhiều hình thức gian lận hiện đại liên tục xuất hiện trong các kỳ thi lớn.
Không chỉ ảnh hưởng tới tính công bằng, tình trạng này còn gây lo ngại về chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai. Khi điểm số không còn phản ánh năng lực thật, các trường đại học và nhà tuyển dụng cũng mất dần niềm tin vào hệ thống đánh giá.
Nhiều nhà giáo dục cảnh báo rằng nếu không cải tổ mạnh mẽ, Nigeria có nguy cơ rơi vào vòng luẩn quẩn: áp lực thi cử tạo ra gian lận, còn gian lận lại khiến giá trị giáo dục tiếp tục suy giảm.
Dù WAEC và Chính phủ Nigeria đã liên tục siết chặt quy định, tăng cường giám sát và áp dụng công nghệ chống quay cóp, cuộc chiến này vẫn chưa có hồi kết. Bởi phía sau mỗi vụ gian lận không chỉ là câu chuyện thi cử, mà còn phản ánh áp lực xã hội, khoảng cách giàu nghèo và khát vọng đổi đời của hàng triệu học sinh tại quốc gia đông dân nhất châu Phi.
Khánh Linh (t/h)
