Hoàn thiện pháp luật trong kỷ nguyên số: Không để ai bị bỏ lại phía sau

 Cân bằng giữa kiến tạo phát triển và bảo đảm quyền con người 

Ngày 10/11, tại Sầm Sơn, Thanh Hóa, Chi hội Luật gia Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với Chi hội Luật gia Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Thanh Hóa tổ chức hội thảo khoa học "Vai trò của pháp luật trong kiến tạo phát triển và bảo đảm quyền con người ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới".

Hội thảo có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia pháp lý, luật gia và đại diện các cơ quan thực thi pháp luật. Nhiều tham luận tập trung phân tích những yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, cùng những vấn đề đặt ra trong bảo vệ quyền con người và cải cách tư pháp.

Phát biểu khai mạc, ông Trần Quang Hiển, Phó Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, Chi hội trưởng Chi hội Luật gia Viện Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhận định công tác xây dựng và thi hành pháp luật thời gian qua đã có những chuyển biến quan trọng. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định trên văn bản và thực tiễn đời sống vẫn còn đáng kể.

Đáng chú ý, tốc độ phát triển của khoa học công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số, đang đặt ra những vấn đề mà pháp luật hiện hành chưa theo kịp. Bên cạnh đó, yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận công lý, phòng chống oan sai và bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự cũng đòi hỏi tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng và thực thi pháp luật.

Theo ông Hiển, hội thảo là dịp để các nhà khoa học, người làm công tác thực tiễn cùng nhìn nhận những vấn đề này, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật theo hướng vừa tạo điều kiện cho phát triển, vừa bảo đảm các quyền cơ bản của con người.

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là làm thế nào để pháp luật vừa mở đường cho đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát được những rủi ro phát sinh từ công nghệ.

Tại tham luận về pháp luật trong kiến tạo phát triển và bảo đảm quyền con người, PGS.TS Tào Thị Quyên, Phó Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, cho rằng hai mục tiêu phát triển và bảo đảm quyền con người cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ, thay vì xem là những nhiệm vụ tách biệt.

Theo bà, phát triển không thể chỉ đo bằng sự gia tăng các chỉ tiêu kinh tế, cũng như bảo đảm quyền con người không thể chỉ dừng ở việc ghi nhận các quyền trong văn bản pháp luật. Một hệ thống pháp luật có chất lượng phải tạo môi trường thuận lợi cho phát triển, đồng thời bảo đảm công bằng, kiểm soát quyền lực và tạo điều kiện để mọi người cùng tham gia, thụ hưởng thành quả.

Để làm được điều đó, pháp luật cần lấy con người làm trung tâm, nâng cao tính minh bạch, nhất quán và khả thi. Việc xây dựng chính sách cũng cần đánh giá đầy đủ tác động đến quyền con người, nhất là đối với những nhóm dễ bị tổn thương.

PGS.TS Tào Thị Quyên cho rằng, thông tin pháp luật cần được truyền đạt bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gắn với tình huống thực tế; các cơ chế trợ giúp pháp lý cần chú trọng tư vấn, phòng ngừa rủi ro từ sớm.

Đặc biệt, quá trình phát triển dịch vụ công trực tuyến không được tạo thêm rào cản cho người cao tuổi, người khuyết tật hoặc những người thiếu kỹ năng số, không có điều kiện tiếp cận thiết bị và đường truyền internet. Những hình thức hỗ trợ trực tiếp cần tiếp tục được duy trì để không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.

Ở góc độ bảo vệ các nhóm xã hội dễ bị tổn thương, TS. Đặng Thị Loan, Viện Quyền con người, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng hệ thống pháp luật hiện vẫn còn những quy định phân tán, chưa phản ánh đầy đủ nhu cầu và đặc điểm riêng của từng nhóm.

Theo bà, một số chính sách mới dừng ở việc liệt kê quyền hoặc xác định đối tượng được hỗ trợ, trong khi điều kiện thụ hưởng, trách nhiệm của cơ quan liên quan và cơ chế khắc phục khi quyền bị xâm phạm chưa được quy định đầy đủ. Những hạn chế này có thể khiến người khuyết tật, người cao tuổi, người dân tộc thiểu số gặp khó khăn hơn khi tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong môi trường số.

Tham luận cũng đặt vấn đề về trách nhiệm của các doanh nghiệp công nghệ trong bảo đảm an sinh cho người lao động trên nền tảng số, trong đó có đề xuất nghiên cứu cơ chế để các nền tảng cùng đóng góp vào bảo hiểm xã hội cho đối tác tài xế.

Gắn hoàn thiện pháp luật với những vấn đề phát sinh từ thực tiễn

Một vấn đề khác được đặt ra là quản trị dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. PGS.TS Nguyễn Thị Ngọc Hoa, Trưởng khoa Chính trị học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng sự phát triển của AI đang đặt ra nhiều thách thức pháp lý liên quan đến quyền đối với dữ liệu, bảo vệ thông tin cá nhân, bản quyền, trách nhiệm bồi thường và tính xác thực trong báo chí, truyền thông.

Theo bà Hoa, pháp luật cần tạo không gian cho khai thác dữ liệu, thử nghiệm và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, nhưng đồng thời phải bảo đảm khả năng kiểm chứng, giám sát và xác định trách nhiệm khi xảy ra sai sót.

"Một hệ thống được quản trị tốt phải giúp biết ai quyết định, dựa trên căn cứ nào và sửa sai bằng cách nào", bà Hoa nhấn mạnh.

Quan điểm này cho thấy yêu cầu không chỉ nằm ở việc ban hành thêm quy định về công nghệ, mà còn phải xây dựng cơ chế xác định trách nhiệm rõ ràng của các tổ chức, cá nhân phát triển, cung cấp và sử dụng hệ thống AI.

Bên cạnh các vấn đề về công nghệ, nhiều ý kiến tại hội thảo nhấn mạnh vai trò của các cơ quan tư pháp trong phát hiện bất cập pháp luật, bảo vệ quyền con người từ những vụ việc cụ thể.

Ông Hà Văn Vinh, Phó Chánh Thanh tra Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, cho rằng việc tổng kết thực tiễn, phát hiện vi phạm, thiếu sót trong hoạt động tư pháp, ban hành kiến nghị, kháng nghị và tham gia góp ý xây dựng pháp luật không đơn thuần nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành, mà còn là phương thức chủ động bảo vệ quyền con người bằng pháp luật.

Tuy nhiên, qua thực tiễn công tác, việc phát hiện bất cập trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc ở một số lĩnh vực chưa được hệ thống hóa thường xuyên. Có trường hợp mới dừng ở việc xác định vi phạm cụ thể mà chưa phân tích sâu nguyên nhân xuất phát từ quy định pháp luật.

Theo ông Vinh, những quy định chưa rõ ràng về căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn, thời hạn giải quyết hoặc trình tự thực hiện quyền khiếu nại đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do, quyền được bảo vệ và các quyền tố tụng của cá nhân.

Do đó, việc góp ý, đề xuất sửa đổi pháp luật cần xuất phát từ vụ việc thực tế, chỉ rõ bất cập, hậu quả pháp lý và ảnh hưởng đến quyền con người, đồng thời đưa ra phương án hoàn thiện có tính khả thi.

Kết luận hội thảo, ông Trần Quang Hiển cho biết Ban tổ chức đã tiếp nhận 16 bài tham luận của các nhà khoa học, chuyên gia đến từ nhiều cơ quan, đơn vị; trong đó có 8 tham luận được trình bày trực tiếp cùng nhiều ý kiến trao đổi, thảo luận.

Các đại biểu thống nhất kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển, bảo đảm nguyên tắc người dân và doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm; nâng cao chất lượng đánh giá tác động chính sách, trong đó có tác động đến quyền con người.

Đối với lĩnh vực công nghệ, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số; bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, xác lập rõ trách nhiệm giải trình của các chủ thể liên quan. Cùng với đó là thu hẹp khoảng cách số, bảo đảm quyền của nhóm dễ bị tổn thương, hoàn thiện chính sách an sinh xã hội cho người lao động trên nền tảng số.

Các đại biểu cũng đề xuất đẩy mạnh cải cách tư pháp, bảo đảm quyền bào chữa, nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, tăng cường phòng chống oan sai và bảo đảm bồi thường cho người bị thiệt hại.

Ở cấp địa phương, việc tổ chức thi hành pháp luật cần gắn với phân cấp, phân quyền, kiểm soát quyền lực, bảo đảm nguồn lực và đội ngũ làm công tác pháp chế, nhất là tại cấp xã.

Đánh giá về hội thảo, ông Trần Đức Long, chuyên viên cao cấp Trung ương Hội Luật gia Việt Nam, cho rằng đây là diễn đàn có ý nghĩa thiết thực, tạo điều kiện để các nhà khoa học, luật gia trao đổi quan điểm, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất những giải pháp hoàn thiện pháp luật trong kiến tạo phát triển, bảo đảm quyền con người ở Việt Nam.

Ông Long đánh giá cao sự phối hợp tổ chức của Chi hội Luật gia Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Chi hội Luật gia Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Thanh Hóa. Các tham luận không chỉ có hàm lượng khoa học mà còn gắn với thực tiễn, góp phần làm rõ những vấn đề pháp lý đang đặt ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.