Hội An sống chậm

Mà cũng đúng thật, gọi điện hỏi bạn bè, họ bảo có vắng, nhưng là vắng so với gần đây, chứ Hội An vẫn trầm mặc thế, có điều, giờ chủ của Hội An nhiều người mới.

Thì gặp ngay ý kiến của ông Nguyễn Sự, cựu lãnh đạo Hội An, một người được coi là Hội An nhất trong những người Hội An trên một tờ báo. 

Ông cho biết: "Hội An vốn là đô thị đa văn hóa, từng dung nạp người Nhật, người Hoa, người phương Tây cùng chung sống hòa hợp, tạo nên nếp sống thuần khiết, tối lửa tắt đèn có nhau. Nhưng bản chất ngày nay đã khác. Khi mục đích chỉ là kinh doanh thương mại, người ta buộc phải đặt lợi nhuận lên hàng đầu". Và: "trước đây một nếp nhà cổ tích hợp đủ ba công năng: để ở, thờ tự và buôn bán nhỏ phục vụ thị dân. Hiện nay, phần lớn công trình chỉ còn trơ lại một công năng duy nhất là kinh doanh thuần túy". 

Vẫn theo ông Sự, trước đây đi vài bước trong phố cổ là gặp người quen, ghé từng nhà chào hỏi, trò chuyện thân tình. Nay bước vào phố, người gắn bó cả đời cũng cảm thấy mình như "người lạ giữa phố quen" vì xung quanh toàn gương mặt mới. Họ vào thuê buôn bán, không biết ai với ai, hết giờ mở cửa ban đêm là then cài cửa đóng rồi về nơi khác ngủ, bỏ lại những dãy phố dài lạnh lẽo và vắng vẻ…

Lại gặp một đoạn nhật ký của tôi "Hội An sống chậm" mà tôi lấy làm tên bài viết này:

"Sáng chạy vào Hội An, bà chị bảo, đừng ăn buffet ở khách sạn, vào Hội An ăn mì Quảng hoặc Cao lầu, chị chiêu đãi. Mình nói bà chị, ăn mì thôi, Cao Lầu dở một cách bền vững sâu sắc mấy chục năm nay rồi, và kể cho bà nghe về cái sự Mì Quảng nó vượt biên giới ra sao, còn Cao lầu cương quyết... bám trụ Hội An.

Cậu lái xe tà tà trên đường, thấy một nhà hàng treo biển Cao Lầu, bên cạnh có người nướng thịt bèn tấp lại hỏi: Có ăn sáng chưa, bên nướng thịt bảo: Có rồi. Xuống xe hỏi cái nhà hàng treo biển Cao Lầu, bảo đến trưa mới bán. Và phát hiện cái bên nướng thịt là nhà khác, bán... bò né. Lại hỏi có mì không, không có. Thông cảm nhé, tôi ăn mì Quảng, không ăn bò né. Bảo "dạ không răng" (bất giác sờ răng, vẫn còn hihi), lại hỏi: có chỗ nào có mì Quảng ngon. Bảo đi tới 50 mét, có quán ngoài đường thôi, là ngồi ghế nhựa ngoài đường á, không có nhà mô. OK, dù bà chị là dân Paris về nhưng cũng... xệp bên đường ăn mì. Nơi khác nhé, hỏi rồi mà không ăn, họ chửi cho tắt bếp.

Quả là nó không ngon như mấy quán (nhà hàng) tôi đã từng ăn ở Tam Kỳ hay Đà Nẵng, cũng không ngon bằng bữa ăn ở nhà chị ông nhà văn Nguyễn Một giữa làng. 

Hôm ấy đi với ông nhà văn này về quê, ổng điện cho bà chị làm mì Quảng đãi khách. Mì tự tráng, gà chạy trong sân, rau thơm, cây chuối trong vườn, gần chục ông nhà văn ăn giữa trưa nắng Quảng Nam và thở hổn hển khen ngon. Nhưng quán vỉa hè này có chi tiết đáng chú ý, là tất cả ớt đều được cắt đôi, cắt chéo nhưng không đứt lìa, vẫn còn một ít dính nhau như "chém treo ngành" của cụ Nguyễn Tuân ấy. 

Nhớ có lần tôi góp ý cho quán cháo lươn hay ăn sáng là nên cắt đôi, thậm chí cắt tư cái bánh tráng ra rồi nướng. Lý do, có người đi một mình không thể ăn hết tô cháo với cái bánh tráng to oạch thế, nhưng nếu nửa cái hoặc 1/4 có thể họ sẽ kêu. Nhưng cô bán bảo: cắt mệt lắm. Kết quả, dù rất thích ăn cháo kèm bánh tráng nhưng nếu đi một mình thì chịu.

Ớt cũng thế, để cả quả, có người cầm quả ớt, cắn nhón một tí, rồi bỏ lại. Nhà hàng có 2 cách xử lý: một là thái ra ngâm nước mắm, hai là vất. Nhưng ở đây, quả ớt xanh cắt đôi, rất đẹp, vừa một tô mì.

Sau nữa, rất rẻ. 20 nghìn/ tô. Uống cà phê: 10 nghìn/ ly (thời điểm 2018). Mà cà phê ngon nhé".

Còn đây là câu chuyện về ông Nguyễn Sự cách đây vài năm, khi tôi cùng ông và mấy nhà văn ngồi cà phê ngay trên vỉa hè Hội An. Ông kể chuyện người dân Cù Lao Chàm được Nhà nước xây cho 4 nhà vệ sinh, nhưng cả tháng sau, ông ra kiểm tra mà các nhà vệ sinh vẫn... sạch nguyên. Hóa ra, người dân ở đây chỉ thích ra biển ngồi, he he.

Ông hỏi một chị sao không vào nhà vệ sinh khang trang kia mà đi vệ sinh, chị trả lời: “Vô đó ngồi cả buổi mà không được,...”, he he.

Rồi chuyện người dân tự tắm xà phòng, xức nước hoa cho trâu để phục vụ khách Tây cưỡi. Ông bảo, những việc ấy đều do người dân nghĩ ra, chứ Nhà nước không nghĩ đến. Đến cả chuyện ông Lê Minh Hoan hồi làm Bí thư Đồng Tháp, có lần vào đó phổ biến kinh nghiệm cho cán bộ ra sao...

Có một điều xác nhận, ông Sự thuộc rất nhiều ca dao, mỗi câu ca dao là gắn với điển tích, với văn hóa. Mà, không có văn hóa xã hội sẽ không phát triển được. Nhiều đại gia cứ chổng mông kiếm tiền, tiền không gắn với văn hóa nó sẽ phù du, mất ngay. Ông nhà văn trong bàn kể chuyện chứng kiến ông Sự trả phong bì cho doanh nghiệp. 

Ông kể: Tôi nộ ổng, bảo anh cứ nhận rồi làm từ thiện cho dân nghèo á. Ông Sự bảo không được, nhận phong bì hắn nghiện như... thuốc lá á, nhận được một lần là sẽ có lần nữa, thậm chí không có là... bồn chồn... Nhưng ông Sự này hút thuốc ghê quá, chia tay tôi bảo, ông mà có cháu là sẽ bị con nó cấm đấy, mà cách cấm dã man nhất, thậm tệ nhất là... không cho bế cháu. Ông Sự bảo, không, về nhà thì không hút, cương quyết không hút. Và tôi tin ông nói thật"...

Bây giờ, chủ của Hội An đã khác nhiều.

Bài báo dẫn lời ông Nguyễn Sự: "địa phương không thể tự giải quyết bài toán giao dịch dân sự nếu thiếu cơ chế đặc thù từ Quốc hội và Chính phủ. Nhà nước cần lập quỹ ngân sách để mua lại những căn nhà cổ khi các gia đình đông con cháu buộc phải bán để chia thừa kế".

"Tiền có thể hôm nay chưa làm ra thì ngày mai làm ra, nhưng giá trị văn hóa và phần hồn di sản một khi đã mất đi thì không thể tìm lại được. Bản chất vấn đề là phải dùng nguồn lực từ du lịch để người dân Hội An sống được ngay trong chính ngôi nhà của họ".

Tôi kính trọng ông Sự, cả ở sự hiểu biết và nhân cách. Nhân dân Hội An cũng thế, họ rất yêu quý và kính trọng ông. Hồi ông xin nghỉ hưu trước tuổi, nghe nói nhiều người dân Hội An đã đến nhà ông xin ông đừng nghỉ, xin ông hãy tiếp tục là lãnh đạo của họ. Nhưng ông vẫn nghỉ, bởi ông biết, nhiều người giỏi hơn ông nhưng chưa được đặt đúng vị trí, chưa được tạo điều kiện, và bởi ông nghĩ nhiều về "tư duy lá chuối": Các cây khác lá già thì tự rụng xuống, riêng lá chuối thì là đã khô đét, đã chết hẳn rồi, vẫn bám chặt lấy thân mẹ, chủ vườn phải lấy dao mới bóc ra được. Nên ông xin nghỉ hưu trước tuổi, không làm lá chuối già. Đến kỳ bầu lại bí thư, ông không còn tuổi đủ nhiệm kỳ nên không ứng cử bí thư. Trường hợp này thông thường là tổ chức sẽ bố trí cho ông một việc gì đấy, ông nhàn nhã làm và đợi đủ tuổi để nghỉ hưu. Nhưng ông đã xin nghỉ hưu trước tuổi sau khi tổ chức xong đại hội Đảng bộ thành phố Hội An, bầu được bí thư mới.

Bản thân ông Sự, lâu nay vốn rất nổi tiếng về sự liêm khiết cũng như tấm lòng tận tụy, hết mình vì Hội An quê hương ông. Và thể hiện cao nhất của tấm lòng yêu Hội An ấy là ông tìm và ủng hộ người xứng đáng hơn mình để thay mình lãnh đạo Hội An tốt hơn.

Tôi thì cứ nhớ mãi một Hội An sống chậm, một Hội An đi mãi không mỏi chân, ngắm mãi không chán mắt. Một Hội An có lúc Tây nhiều hơn ta nhưng vẫn không ồn ào, vẫn trật tự, một Hội An chiều sâu trầm mặc nhưng không buồn…

*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả