Từ nghề thủ công độc đáo đến di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Một ngày cuối tháng 5, chúng tôi tìm về cơ sở sản xuất nón ngựa của nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (79 tuổi) tại thôn Phú Gia, xã Xuân An (tỉnh Gia Lai). Khi vừa đến nơi, một không gian làng nghề bày ra trước mắt với lá, chỉ, vành nón xếp chống lên nhau. Ở đó các bà, các mẹ đang tỉ mẩn hoàn thành những công đoạn tạo hình chiếc nón ngựa. Giữa những lớp nón đang thành hình trải ra, cụ Lan cầm từng chiếc nói soi từng họa tiết, bàn tay cụ lật giở từng mặt trong, mặt ngoài, miết tay qua từng đường cước chằm lá, từng họa tiết hoa văn thêu trên nón.
Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (ở giữa) giới thiệu với bà Nguyễn Thị Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai về chiếc nón ngựa tuyền đời từ cụ cố đến nay đã 120 năm vẫn còn bền chắc
"Một chiếc nón ngựa đúng chuẩn phải qua 10 công đoạn chính và 2 công đoạn phụ. Nhưng phần làm nên linh hồn của nón là 4 công đoạn quan trọng gồm: tạo sườn mê, thắt nan sườn, thêu hoa văn trên sườn và lớp lá. Thêu hoa văn không đơn thuần chỉ là sự khéo tay mà ở đó còn đòi hỏi người thợ phải có sự sáng tạo, thẩm mỹ riêng. Hoa văn không có khuôn sẵn mà phải nằm trong khối óc của người thợ", cụ Lan nói.
Làm nghề hơn 60 năm, cụ Lan học nghề từ ông nội rồi tới cha mẹ, đến sau năm 1975 cụ tự sản xuất và bán nón khắp vùng. Nón ngựa Phú Gia của gia đình cụ Lan có mặt ở những phiên chợ nón Gò Găng nức tiếng một thời ở vùng đất này. Ngày nay, phiên chợ nón Gò Găng đã không còn nhóm, cụ Lan chuyển về mua bán tại nhà. Cụ nhân đơn từ bạn hàng khắp nơi với 2 dòng sản phẩm chính là nón bình thường và nón ngựa gắn chụp đồng hoặc chụp bạc kiểu truyền thống.
Cơ sở làm nón ngựa của gia đình nghệ nhân Đỗ Văn Lan - nơi duy nhất ở làng nghề này có thể phục vụ trải nghiệm của du khách hiện nay
Theo cụ Lan, nguyên liệu làm nón ngựa Phú Gia gồm lá cọ (lá kè), cây giang, rễ dứa và chỉ thơm. Đặc trưng để nhận ra nón ngựa Phú Gia đó là những chiếc chụp đồng hoặc chụp bạc gắn trên đỉnh nón. Chiếc nón dành cho nam được thêu hoa văn long – lân – quy – phụng, lưỡng long trâu châu; trong khi đó nón cho nữa thêu cảnh vật, hoa lá. Ngày trước, nón ngựa với những họa tiết khác nhau sẽ tượng trưng cho các chức sắc khác nhau của quan lại. Có lẽ vì thế, những người làm nón ngựa lành nghề không đơn thuần là thợ mà họ chính là những nghệ nhân.
Điều khiến chúng tôi hết sức ngạc nhiên đó là bộ sưu tập nón ngựa hơn 100 năm tuổi của gia đình cụ Lan. Chiếc nón ngựa cổ nhất của cụ cố, truyền đời đến nay đã 120 năm, nhưng đường kim, mũi chỉ vẫn sắc sảo, lớp lá lót vẫn dày dặn. Tiếp theo là những chiếc non 60 năm, 20 năm, 10 năm... cứ thế, mỗi một chiến nón và một câu chuyện về trăm năm đời nón – đời ngựa trải ra trước mắt.
Kiến tạo không gian du lịch cộng đồng cho làng nghề
Vẻ đẹp của nón ngựa Phú Gia là điều không ai phủ nhận. Sự độc đáo trong quá trình tạo nên chiếc nón là một hành trình hấp dẫn, đặc sắc, song sản phẩm lại khó bán.
Nói về nghịch lý này, bà Nguyễn Thị Xuân Lan, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai, chia sẻ thực tế bằng trải nghiệm của mình: "Cách đây vài năm, tôi nhập 30 chiếc nón ngựa từ cơ sở của cụ Lan về trưng bày và bán sản phẩm truyền thống của tỉnh. Cuối cùng chỉ bán được 2 chiếc, số còn lại đều làm quà tặng. Khách thấy đẹp nhưng không mua. Dẫn khách đi về làng nghề, chỉ duy nhất một vị khách từ Thái Lan mua một chiếc từ nhà nghệ nhân Đỗ Văn Lan với giá 1.200 USD- nhưng những vị khách như thế không nhiều. Khách mua chiếc nón ấy là mua cả một trải nghiệm, một câu chuyện đặc sản đi kèm, một không gian trải nghiệm làng nghề. Và điều này ở Phú Gia gần như chưa đáp ứng được".
Nón ngựa đẹp, song để bán được sản phẩm thủ công này không phải là đơn giản
Gắn bó với làng nghề nhiều năm, bà Xuân Lan nhận ra vấn đề cốt lõi đó là nghề có câu chuyện đặc sắc nhưng thiếu người kể chuyện hấp dẫn, thiếu không gian trải nghiệm, thiếu hạ tầng cơ bản phục vụ khách. "Bán rẻ thì không xứng với công sức người làm, bán giá cao thì khách không xuống tiền khi không có trải nghiệm đi kèm", bà Xuân Lan nói.
Trong dịp về khảo sát tại Phú Gia, bà Nguyễn Thị Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, cho rằng cách tốt nhất để di sản này thực sự phát huy giá trị đó là kiến tạo nó thành sản phẩm du lịch cộng đồng. Xây dựng không gian trải nghiệm tại làng nghề, tổ chức truyền nghề và phân nhóm sản phẩm phù hợp với từng phân khúc khách hàng.
Những chiếc nón ngựa với 10 công đoạn cầu kỳ - sản phẩm nghề thủ công đặc sắc của làng nghề đang phải cạnh tranh để tìm đầu ra
"Sản phẩm cao làm 100% thủ công từ nghệ nhân như cụ Lan dành cho khách du lịch cao cấp và hướng tới xuất khẩu. Ngoài ra, địa phương phải hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường, đa dạng hóa dòng sản phẩm như nón cách tân, nón làm lưu niệm", bà Lịch nói, đồng thời bà yêu cầu các đơn vị, sở ngành liên quan đưa làng Phú Gia – Xuân An thành điểm du lịch cộng đồng, ưu tiên làm ngay những gì có thể, như: xây dựng hạ tầng làng nghề, tập huấn du lịch trải nghiệm, hỗ trợ dạy nghề, quảng bá sản phẩm...
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Kim Chung, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho hay, đơn vị đã khảo sát và triển khai hỗ trợ cụ thể đối với làng nghề như tập huấn nghiệp vụ, xây dựng các tour trải nghiệm; tổ chức các đoàn farmtrip cho khách quốc tế. Trên cơ sở đó, lãnh đạo Sở cũng gợi ý xã Xuân An nên tính toán đưa thêm một số nghề truyền thống như làm bánh cốm, bánh tráng vào không gian trải nghiệm làng nghề; đồng thời phát triển thêm vài cơ sở làm nghề truyền thống bên cạnh cơ sở đang có của nghệ nhân Đỗ Văn Lan để tăng tính trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú cho khách.
Gia tăng trải nghiệm cho du khách, kiến tạo sản phẩm du lịch cộng đồng đang là định hướng mà tỉnh Gia Lai xây dựng kế hoạch để phát triển làng nghề, gìn giữ di sản này
Ông Hồ Văn Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực UBND xã Xuân An, cho biết ở Phú Gia, làng nghề có tuổi đời hơn 300 năm gắn với triều đại Tây Sơn của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ. Hiện, Phú Gia có 240 hộ làm nón ngựa, song thực tế số hộ hiện nay còn giữ nghề không nhiều và đều như trước. Nguyên nhân do sản phẩm làng nghề làm ra khó tiêu thụ, thu nhập không đảm bảo dẫn đến nghề bị mai một. Từ thực tế đó, giai đoạn 2026 – 2030, xã đã có kế hoạch bảo tồn làng nghề và phát triển kinh tế cho cho các hộ dân, trong đó đề xuất tỉnh hỗ trợ xây dựng hạ tầng, khu trưng bày, công nhận ngày 9/4 là ngày truyền thống của làng nghề; gắn phát triển làng nghề với du lịch. "Chúng tôi rất trăn trở, nhưng thực tế địa phương còn khó khăn trong đầu tư hạ tầng, kết nối và mở rộng thị trường tiêu thụ. Do vậy chúng tôi rất cần sự hỗ trợ từ chính quyền các cấp và sở ngành để thúc đẩy phát triển", ông Tuấn nói.
Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan - người hiện nắm giữ kỹ thuật làm nón ngựa thủ công bài bản nhất của làng nghề hiện nay
Chiếc nón ngựa 120 năm tuổi vẫn còn đó trong bộ sưu tập của gia đình nghệ nhân Đỗ Văn Lan. Chiếc nón dài hơn một đời người – một câu chuyện đủ đặc sắc để những ai khi về làng nghề đều muốn tìm đến, ngồi lại và lắng nghe. Song để di sản này phát triển, câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc xây dựng một nhà trưng bày, một ngày hội làng mà cần một một không gian trải nghiệm làng nghề sống được với du khách.
