Người Hre quan niệm, gia đình gặp nạn là do người đã mất về đòi ăn, nên phải tổ chức một tang ma giả, chia lại của cải cho họ. Trước kia, chỉ những gia đình giàu có mới tổ chức tang ma giả, nhưng thời gian gần đây nhiều gia đình nghèo khó, cũng đi vay, mượn, tổ chức cho bằng được.
Tang ma giả cho người đã về với Yàng
Trong chuyến công tác về huyện Ba Tơ (tỉnh Quảng Ngãi), chúng tôi ghé thăm xã Ba Thành, một xã còn nhiều khó khăn của huyện. Con đường dẫn vào xã, khiến những người khách phương xa phải rùng mình bởi những "cây cúng" (PV- tên gọi cây làm phép của người Hre), hố đất được đào bí ẩn trước sân nhà của nhiều gia đình. Lân la hỏi chuyện, thì được bà Phạm Thị Uy (79 tuổi, ngụ làng Teng, xã Ba Thành) cho biết, những gia đình này có người đau ốm nên tổ chức tang ma giả cho những người đã mất lâu năm.
Cây cúng được dựng trước nhà để người chết biết đường về nhà
Theo lời giới thiệu của bà Uy, chúng tôi đến tìm già làng Phạm Văn Bốn (90 tuổi, ngụ làng Teng) để tìm hiểu về phong tục này. Tại gia đình già làng Bốn, trước sân nhà cũng có "cây cúng" và một hố đất được đào bí ẩn. Già Bốn cho biết, cách đây hơn 10 ngày gia đình già đã tổ chức làm tang ma giả cho người ông tổ đã mất lâu năm.
Già Bốn giải thích: "Gia đình tôi từ đầu năm đến giờ làm ăn không được gì hết, rồi con bé cháu nội của tôi tự nhiên lăn ra ốm. Là do người chết thiếu đồ ăn nên về "bắt tội" gia đình. Nên mình phải tổ chức đám ma giả chia lại của cải, để họ yên tâm mà sinh sống ở vùng đất mới, không "bắt tội" gia đình nữa".
Theo lời già Bốn, phong tục làm tang ma giả đã có từ rất lâu đời, người Hre gọi là Ka tá hnang. Tục làm tang ma giả cho người đã mất lâu năm không chỉ thể hiện tấm lòng của người sống với người đã mất, mà còn "làm phép" để giúp gia đình ăn nên làm ra, ai cũng khỏe mạnh... Ngư
