Amirhosein Khorgooi/ISNA/WANA/Reuters phân phối.
Trong thứ Hai ngày 4/5/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra lệnh tổ chức chiến dịch nhằm tái mở cửa Eo biển Hormuz, dẫn tới phản ứng từ chính phủ Iran nhằm bảo vệ khả năng kiểm soát tuyến đường hàng hải quan trọng cho lĩnh vực năng lượng toàn cầu này.
Các báo cáo cho biết một số tàu thương mại đã bị hư hại và một cảng xuất khẩu dầu của UAE đã bốc cháy sau khi Iran tổ chức không kích nhằm phản ứng trước việc ông Trump ra lệnh cho Hải quân Mỹ mở cửa tuyến đường hàng hải tại Eo biển Hormuz, dẫn tới diễn biến leo thang nghiêm trọng nhất kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn giữa hai phe đi vào hiệu lực vào 4 tuần trước tới nay. Chính phủ Mỹ cho biết đã tiêu diệt 6 thuyền của quân đội Iran.
Ông Trump đã công bố nhiệm vụ "Dự án Tự do" trên mạng xã hội trong đêm thứ Hai, một nhiệm vụ đặt ra mục tiêu hỗ trợ các tàu bị kẹt tại vùng Vịnh có thể di chuyển qua eo biển, và đây là nỗ lực đầu tiên nhằm khai thông tuyến đường hàng hải quan trọng nhất cho ngành năng lượng thế giới này bằng sức mạnh hải quân.
Tuy nhiên ván bài này của ông đã phản tác dụng, không mang lại nhiều cải thiện về số lượng tàu thương nhân di chuyển qua eo biển, và đã khiến Iran có hành động khoa trương sức mạnh, đe dọa sẽ đáp trả các hành vi leo thang bằng cách tổ chức tấn công các nước lân cận.
Quân đội Mỹ khẳng định 2 tàu thương nhân đã di chuyển thành công qua eo biển, không cung cấp rõ thông tin về thời điểm. Chính phủ Iran phủ nhận thông tin này.
Chỉ huy lực lượng vũ trang Mỹ trong khu vực cho biết hạm đội của ông đã phá hủy 6 thuyền cỡ nhỏ của Iran, một cam đoan mà chính phủ Iran cũng đã phủ nhận. Đô đốc Brad Cooper cho biết ông "khuyến khích" lực lượng Iran tránh xa khỏi lực lượng Mỹ trong khi họ thực hiện sứ mệnh.
Các cơ quan chính quyền Iran đã đăng tải một bản đồ về khu vực biển mà chính phủ này tuyên bố kiểm soát, vượt xa bên ngoài Eo biển Hormuz và dấn sâu vào đường bờ biển của UAE.
Chính phủ Hàn Quốc cho biết một tàu thương nhân của quốc gia này đã bị hư hại sau một vụ nổ và hỏa hoạn trong khu vực vùng Vịnh Ả Rập. Cơ quan an ninh hàng hải Anh UKMTO đã đưa ra báo cáo cho biết 2 tàu đã bị hư hại ngoài khơi UAE, và công ty dầu mỏ ADNOC của UAE cũng cho biết một tàu chở dầu của họ cũng đã bị trúng hỏa lực từ máy bay không người lái của Iran.
Sau khi nhiều báo cáo được đưa ra về các vụ tấn công tên lửa trên lãnh thổ UAE trong ngày thứ Hai, bao gồm một vụ tấn công khiến một cảng xuất khẩu dầu quan trọng xảy ra hỏa hoạn, chính phủ UAE đã nhận định các vụ tấn công của Iran là hành vi leo thang nghiêm trọng và tuyên bố có quyền đáp trả.
Chính phủ UAE cũng cho biết đã áp dụng mô hình dạy học từ xa cho học sinh sinh viên vì lý do an toàn.
Trong thời gian gần đây, ông Trump đã nỗ lực tìm kiếm giải pháp cho tình trạng nguồn cung năng lượng toàn cầu bị gián đoạn sau khi Iran phong tỏa Eo biển Hormuz, một tuyến đường hàng hải từng phục vụ 1/5 tổng lưu lượng xuất khẩu dầu toàn cầu trước khi cuộc chiến tại Iran bùng nổ.
Sau hơn 2 tháng kể từ khi Mỹ và Israel châm ngòi cuộc chiến trên không với Iran vào ngày 28/2, chính quyền Tehran nhìn chung đã phong tỏa hoạt động hàng hải trên eo biển này đối với các tàu của các nước ngoài Iran. Từ tháng 4 tới nay, chính phủ Mỹ cũng đã áp đặt lệnh phong tỏa đối với các tàu ra vào các cảng của Iran.
Hiện chưa có tín hiệu nào cho thấy các tàu thương nhân có kế hoạch vượt qua eo biển, và các công ty vận tải lớn cho biết rất có khả năng sẽ phải chờ tới khi có thỏa thuận chấm dứt tình trạng xung đột trước khi họ bắt đầu tìm cách di chuyển tàu khỏi khu vực này.
Trong một bài đăng trên X, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ đã cho biết một số tàu khu trục trang bị tên lửa dẫn đường của Hải quân Mỹ đã di chuyển vào vùng Vịnh để thực hiện nhiệm vụ, và 2 tàu thương nhân mang cờ Mỹ đã vượt qua eo biển "và đang tiếp tục hải trình an toàn".
Cơ quan này không công bố danh tính các tàu chiến hoặc tàu thương nhân đó, và không cho biết thời điểm các tàu này đã vượt qua eo biển.
Đoàn Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) khẳng định không có tàu thương mại nào di chuyển qua eo biển trong những giờ gần đây, và khẳng định các cam đoan của Mỹ là sai sự thật.
Trước đó, chính phủ Iran đã tuyên bố phóng tên lửa tấn công các tàu chiến của Mỹ trong khi các tàu này áp sát eo biển, buộc các tàu này phải quay đầu. Một báo cáo bước đầu của Iran khẳng định một tàu chiến của Mỹ bị hư hại, tuy nhiên chính quyền Washington đã phủ nhận thông tin này và các các quan chức Iran sau đó đã mô tả cuộc tấn công đó là phát súng cảnh báo.
Trong khi đó, chính phủ UAE đã báo cáo về một vụ hỏa hoạn tại một cơ sở dầu tại bến cảng Fujairah sau khi Iran tổ chức tấn công khu vực này bằng máy bay không người lái. Cảng Fujairah nằm bên ngoài khu vực Eo biển Hormuz, và đây là một trong những tuyến đường xuất khẩu dầu hiếm hoi của Trung Đông không yêu cầu di chuyển qua eo biển này.
Giá dầu đã tăng 5% sau khi các báo cáo được đưa ra về các vụ tấn công của Iran.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông Trump đã đưa ra một số thông tin về các hành động mà Hải quân Mỹ sẽ thực hiện nhằm hỗ trợ tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz.
Phản ứng trước các thông tin này, cơ quan chỉ huy trung ương của Iran đã yêu cầu các tàu thương mại và tàu chở dầu phối hợp với lực lượng vũ trang Iran.
"Chúng tôi đã liên tục khẳng định nền an ninh trên Eo biển Hormuz nằm trong tay chúng tôi... Chúng tôi cảnh báo: mọi lực lượng vũ trang ngoại quốc, nhất là quân đội Mỹ hiếu chiến, sẽ bị tấn công nếu có ý định áp sát và di chuyển qua Eo biển Hormuz".
Mỹ và Israel đã tạm ngừng chiến dịch đánh bom Iran vào 4 tuần trước, và chính phủ hai nước Mỹ và Iran đã tổ chức một vòng đàm phán trực tiếp. Tuy nhiên những nỗ lực đề ra các vòng đàm phán mới đều đã thất bại.
Trong Chủ Nhật ngày 3/5, cơ quan truyền thông quốc gia Iran đã đưa tin cho biết chính quyền Washington đã gửi phản hồi về đề xuất 14 điều khoản mà chính phủ Iran truyền đạt thông qua trung gian chính phủ Pakistan, và chính quyền Tehran đang cân nhắc phản hồi này. Chính quyền hai nước đều chưa cung cấp thông tin chi tiết.
Đề xuất của Iran có nội dung đề nghị tạm hoãn các thảo luận về chương trình hạt nhân của Iran cho tới sau khi thỏa thuận hòa bình chấm dứt cuộc chiến được ký kết và các đối đầu về hoạt động vận tải trên biển được giải quyết. Trong cuối tuần vừa rồi, ông Trump đã phát biểu cho biết đang nghiên cứu đề xuất này nhưng rất có thể sẽ từ chối đề xuất đó.
Nguyễn Quang Minh (theo Reuters)
