Ngày xuân kể chuyện huyền tích linh thiêng đền Bạch Mã

Sự tích về ngựa thiêng

Mặc dù, đã nhuốm màu thời gian nhưng ngôi đền vẫn giữ được nét bề thế, uy nghiêm trong một không gian tĩnh mịch, yên bình hiếm có. Đền Bạch Mã tọa lạc trên khuôn viên rộng gần 5.000m2 ở thôn Tân Hà, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương "cũ", nay là xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An. Đây là một quần thể kiến trúc đẹp, độc đáo, bố cục hài hòa được chạm khắc nhiều họa tiết tinh xảo theo các đề tài dân gian. Trong điện còn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật đồ tế khí quý hiếm, làm tăng thêm giá trị lịch sử, tâm linh của di tích.

Theo ông Phan Sỹ Đường – Thủ từ trông coi hương khói khu di tích đền Bạch Mã, đền chính gồm năm toà với đầy đủ tam quan, nghi môn, tả vu, hữu vu, hạ điện, trung điện và thượng điện, được bố cục hài hoà tạo nét uy nghiêm, tôn kính. Hầu hết các chi tiết gỗ đều được chạm trổ, điêu khắc công phu với đề tài trang trí: cá hoá rồng, phượng ngậm cuốn thư, lưỡng long chầu nguyệt… Trong đền còn lưu giữ nhiều hiện vật quý hiếm: nhà vàng, nhà bạc, bộ lục lạc bằng đồng (38 cái), tượng chim Phượng sơn son thếp vàng…

Theo truyền thuyết, đền Bạch Mã được lập ra để thờ vị tướng quân Phan Đà – một vị tướng giỏi trong cuộc kháng chiến quân Minh xâm lược ở thế kỷ XV. Theo đó, khi Lê Lợi đưa quân vào xứ Nghệ đánh quân Minh. Phan Đà đã đưa toàn bộ nghĩa quân của mình gia nhập vào nghĩa quân của Lê Lợi. Trong tất cả các trận đánh của Lê Lợi đều có sự góp mặt của tướng quân Phan Đà. Tướng quân Phan Đà là vị tướng mưu lược dũng cảm "xông vào trận mạc như xông vào chỗ không người" làm cho địch nhiều phen khiếp sợ. Tướng quân ra trận chỉ cưỡi ngựa trắng, mặc áo giáp trắng, kiếm trắng ra trận. Quân Minh thường gọi tướng quân của Lê Lợi là thần Bạch Mã.

Tuy nhiên, trong một lần bị phục kích bất ngờ, tướng Phan Đà bị thương nặng, được ngựa mang về, gần đến Võ Liệt thì trút hơi thở cuối. Theo tương truyền đền Bạch Mã là nơi phát hiện ra giọt máu đầu tiên khi bị thương. Người và ngựa của tướng quân Phan Đà như hoà làm một; máu của ngựa và máu của Phan Đà đã hoà quyện vào nhau. Cả ngựa và chủ đều bị thương nhưng ngựa vẫn đưa chủ của mình qua sông Lam trở về. Dụng ý của nhà Lê lập đền thờ Phan Đà nhưng cũng tỏ lòng biết ơn đến con vật đã góp công trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.

"Con ngựa trắng không chỉ là vật cưỡi mà còn là biểu tượng gắn liền với chiến công, sức mạnh của vị tướng. Sau này, xét công lao to lớn của vị tướng Phan Đà, Lê Lợi đã sắc phong cho ông làm "Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần". Đồng thời, cấp tiền, giao cho quan sở tại xây dựng ngôi đền bề thế, tổ chức cúng tế hàng năm để tưởng nhớ tướng quân", ông Đường cho biết thêm.

Tứ đại đền thiêng xứ Nghệ

Theo sử cũ và truyền thuyết kể rằng, từ khi hy sinh linh hồn của dũng tướng Phan Đà đã nhiều lần linh ứng cứu giúp nhân dân qua khỏi thiên tai, dịch bệnh và còn phù hộ các triều vua, tướng lĩnh đánh thắng kẻ thù. Từ xa xưa đền Bạch Mã nổi tiếng rất linh thiêng, người xe qua đây kể cả quan lại cũng phải dừng lại cất mũ nón vái lạy. Những người đi qua đền mặc quần áo lệch lạc, kệch cỡm, hoặc đội mũ nón đều bị bề trên trách phạt.

Ngày nay, đền Bạch Mã vẫn được bảo tồn trên chính vị trí được khởi dựng cách đây hàng thế kỷ. Bà Trần Thị Hường, trú tại xã Kim Bảng cho biết: "Ngôi đền này rất thiêng nên hàng năm có rất đông người dân tứ phương đến để cầu bình an. Năm nào tôi đến dâng hương, dâng lễ lên các thánh, các thần tại đền để cầu xin gia đình bình an và cuộc sống mỗi người ngày càng tiến bộ".

Được xem là "tứ linh" của xứ Nghệ nên các lễ hội tại ngôi đền này được tổ chức với quy mô lớn. Từ xa xưa, các lễ tế tại đền Bạch Mã gồm: lễ tế thần, lễ rước bài vị từ quê ngoại của tướng quân Phan Đà về đền; các trò chơi dân gian như đánh đu, chọi gà, vật cù, đua thuyền...

Khoảng năm 2001, lễ hội đền Bạch Mã bắt đầu được huyện Thanh Chương cũ khôi phục lại và từ đó đến nay được tổ chức hàng năm, nhằm vào ngày 7, 8, 9 và 10 tháng 2 Âm lịch. Việc tổ chức Lễ hội Đền Bạch Mã hằng năm là nhằm tưởng nhớ công đức của tướng Phan Đà và các bậc tiền bối đã có công xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thể hiện đạo lý truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc; đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa và tinh thần của nhân dân thông qua các hoạt động phần lễ và phần hội.

Nét đặc sắc tại Lễ hội Đền Bạch Mã đó là trò chơi vật cù – được coi là trò thiêng, tái hiện lại một phần hình thức tuyển binh chống giặc Minh của vị tướng Phan Đà. Thông qua thi vật cù để lựa chọn những chàng trai khỏe mạnh, nhanh nhẹn, có tố chất tham gia chiến đấu; đồng thời khẳng định sức mạnh đoàn kết, làm nên những thành công trong cuộc chiến bảo vệ quê hương, đất nước.

Trong các nghi lễ diễn ra tại lễ hội từ lễ tế, lễ dâng hương đến lễ rước kiệu, trong cách bài trí, trang phục đội tế, động tác đi lại và các nghi lễ cúng tế đều mô phỏng phong cách, sinh hoạt cung đình…

Lễ hội truyền thống đền Bạch Mã thu hút hàng vạn nhân dân và du khách thập phương đến cúng lễ, chiêm bái tưởng nhớ công đức của "Thần Bạch Mã" và tham gia các trò chơi dân gian truyền thống lành mạnh, vui tươi.