Nhắc đến làng Chuông (xã Thanh Oai, Hà Nội), người ta nhớ ngay đến những chiếc nón lá trắng thanh thoát đã trở thành biểu tượng quen thuộc của người phụ nữ Việt Nam. Trải qua hàng trăm năm, thậm chí hơn 1.000 năm theo lời các nghệ nhân cao tuổi, nghề làm nón vẫn được người dân nơi đây gìn giữ như một phần hồn cốt của quê hương.
Một góc chợ Chuông, nơi người dân không chỉ bán nón mà còn cả các nguyên liệu để làm nón.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, nghệ nhân Lê Văn Tuy là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho việc bảo tồn và phát triển nón lá làng Chuông. Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nón, ông đã có 52 năm gắn bó với từng vành nón, tàu lá và những đường kim mũi chỉ.
Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, điều làm nên thương hiệu nón làng Chuông chính là sự tỉ mỉ trong từng công đoạn chế tác. Một chiếc nón đạt chuẩn phải đảm bảo độ cứng, chắc, tròn, phẳng và có độ óng tự nhiên. Chính những tiêu chí khắt khe ấy đã giúp sản phẩm của làng nghề tạo dựng được uy tín trên thị trường.
Trong suốt hành trình làm nghề, ông đã đạt nhiều giải thưởng danh giá như sản phẩm OCOP 4 sao, các giải thưởng của thành phố Hà Nội và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Những chiếc nón do ông làm ra từng được lựa chọn trưng bày tại các triển lãm quốc tế và làm quà tặng cho các nguyên thủ quốc gia.
"Chiếc nón không chỉ là vật dụng che mưa, che nắng mà còn là cầu nối văn hóa giữa Việt Nam với bạn bè quốc tế", nghệ nhân Lê Văn Tuy chia sẻ.
Dù vậy, đến nay nghề làm nón vẫn hoàn toàn dựa vào đôi bàn tay khéo léo của người thợ. Theo ông Tuy, chưa có công nghệ nào có thể thay thế các công đoạn thủ công truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Lê Văn Tuy.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, những người làm nghề đã chủ động thích ứng bằng cách ứng dụng công nghệ vào khâu quảng bá và tiêu thụ sản phẩm.
"Nếu như trước đây khách hàng chủ yếu tìm đến tận nơi thì bây giờ chúng tôi quảng bá sản phẩm qua Facebook, Zalo. Nhiều khách hàng trên khắp cả nước biết đến và đặt hàng trực tuyến", ông Tuy cho biết.
Tín hiệu tích cực từ ứng dụng công nghệ số
Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội đã giúp các làng nghề tiếp cận khách hàng thuận lợi hơn. Hiện nay, phần lớn đơn hàng của cơ sở đều được kết nối thông qua các nền tảng trực tuyến. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ mở rộng thị trường mà còn góp phần quảng bá hình ảnh làng nghề truyền thống đến đông đảo công chúng.
Bên cạnh đó, ông Tuy còn thường xuyên đón tiếp các đoàn khách trong nước và quốc tế đến tham quan, trải nghiệm nghề làm nón. Nhiều hoạt động trình diễn nghề, giao lưu văn hóa được livestream trên mạng xã hội, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ đối với cộng đồng.
Các công đoạn làm ra một chiếc nón vẫn phải phụ thuộc vào đôi tay của người nghệ nhân.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội là không ít thách thức. Sự thay đổi trong thói quen mua sắm khiến các phiên chợ truyền thống không còn nhộn nhịp như trước. Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, Chợ Chuông – từng là nơi giao thương sầm uất của cả miền Bắc – nay vắng khách hơn do việc giao dịch và vận chuyển hàng hóa được thực hiện trực tiếp qua các kênh trực tuyến.
Ngoài ra, các sản phẩm nón nhựa giá rẻ xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường cũng tạo áp lực cạnh tranh đối với nón lá thủ công truyền thống. Theo nghệ nhân Lê Văn Tuy, đây không chỉ là câu chuyện cạnh tranh sản phẩm mà còn liên quan đến vấn đề môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Hiện cơ sở của ông đang tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 10 lao động và có thể tăng lên 20 - 30 người vào những thời điểm đơn hàng nhiều. Điều đó cho thấy nghề làm nón vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo sinh kế cho người dân địa phương.
Đưa nón lá làng Chuông vươn xa trong thời đại số
Từ một người phụ nữ sinh ra và lớn lên trong làng nghề nón lá truyền thống, nghệ nhân Tạ Thu Hương đã dành hơn nửa cuộc đời gắn bó với nghề. Không chỉ giữ gìn những giá trị văn hóa lâu đời của làng Chuông, bà còn là một trong những người tiên phong đưa sản phẩm nón lá lên các nền tảng số, kết hợp phát triển du lịch cộng đồng để quảng bá hình ảnh làng nghề đến du khách trong và ngoài nước.
"Ông bà tôi có nghề, cha mẹ tôi có nghề và tôi theo nghề từ năm lên sáu tuổi. Nghề nón là một phần cuộc sống của tôi", bà Hương tự hào nói.
Nghệ nhân Tạ Thu Hương.
Trong hành trình hang chục năm gắn bó với nghề, bà đã chứng kiến nhiều đổi thay của làng nghề, từ những ngày nón lá chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt đến khi trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch mang đậm bản sắc Việt Nam.
Hiện nay, không dừng lại ở việc sản xuất nón truyền thống, nghệ nhân Tạ Thu Hương còn tích cực tham gia các hoạt động quảng bá văn hóa Việt Nam ở trong nước và quốc tế. Bà từng được tham gia Tuần Văn hóa Việt Nam tại Nhật Bản, Malaysia và nhiều chương trình xúc tiến văn hóa khác. Những chuyến đi ấy đã mang đến cho bà ý tưởng đưa du lịch về với làng nghề.
"Tôi luôn mong muốn du khách không chỉ đến một nhà mà đến với cả làng Chuông, để nhiều hộ dân cùng được hưởng lợi từ nghề truyền thống", bà bày tỏ.
Từ suy nghĩ đó, bà đã xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm ngay tại gia đình, biến không gian sản xuất nón thành điểm tham quan, trải nghiệm dành cho khách trong nước và quốc tế.
Một góc trải nghiệm tại xưởng của nghệ nhân Thu Hương.
Đến với cơ sở của nghệ nhân Tạ Thu Hương, du khách không chỉ được nghe kể về lịch sử nghề nón mà còn được trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm nón, vẽ nón, chụp ảnh lưu niệm và thưởng thức những bữa cơm mang đậm hương vị quê hương.
Nơi đây hiện là điểm đến quen thuộc của nhiều đoàn khách quốc tế, học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu tìm hiểu về văn hóa làng nghề Việt Nam.
Du khách tham quan xưởng của nghệ nhân Thu Hương.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, nghệ nhân Tạ Thu Hương cho rằng đây vừa là cơ hội, vừa là yêu cầu bắt buộc đối với các làng nghề truyền thống.
Là Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Mây tre nón lá Thu Hương, bà chủ động tham gia các khóa đào tạo kỹ năng số, học cách kinh doanh trên các nền tảng trực tuyến và ứng dụng công nghệ trong quảng bá sản phẩm.
"Thời đại hội nhập phải biết bán online, bán trên TikTok, trên các trang mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Không chỉ bán sản phẩm mà còn phải quảng bá được tour du lịch cộng đồng", bà nhấn mạnh.
Theo bà, công nghệ số giúp người làm nghề tiếp cận khách hàng dễ dàng hơn, mở rộng thị trường mà không cần tốn quá nhiều chi phí. Chỉ với một vài thao tác tìm kiếm trên internet, khách hàng có thể biết đến thương hiệu nón lá Thu Hương, tìm hiểu sản phẩm và đặt hàng từ xa.
"Bây giờ mình phải biết tận dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ số để quảng bá hình ảnh làng nghề. Đó là xu hướng tất yếu", nghệ nhân Thu Hương khẳng định.
Nghệ nhân Thu Hương móng muốn hình ảnh làng nghề được nhiều du khách trong và ngoài nước biết đến.
Bên cạnh những thuận lợi, việc phát triển làng nghề cũng còn nhiều khó khăn. Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, hạ tầng phục vụ du lịch tại làng Chuông vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Một số khu vực giới thiệu sản phẩm còn thiếu các công trình phụ trợ như nhà vệ sinh, hệ thống cấp nước hay không gian trải nghiệm đồng bộ cho du khách.
Bà mong muốn địa phương tiếp tục đầu tư xây dựng các tuyến đường mang dấu ấn làng nghề, hình thành những "con đường nón lá" để tạo điểm nhấn du lịch, tương tự như cách nhiều làng nghề nổi tiếng khác đã thực hiện thành công.
"Làng Chuông có bề dày lịch sử và giá trị văn hóa rất lớn. Nếu được đầu tư bài bản về hạ tầng và quảng bá, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn của du lịch Hà Nội", nghệ nhân Thu Hương bày tỏ.
Các sản phẩm của làng Chuông vẫn nhận được sự quan tâm lớn của khách hàng.
Hiện nay, làng Chuông còn ba nghệ nhân đang trực tiếp làm, gìn giữ và phát triển nghề truyền thống. Với những người như nghệ nhân Tạ Thu Hương, Lê Văn Tuy việc giữ nghề không chỉ là bảo tồn một sinh kế mà còn là gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa của quê hương.
Giữa nhịp phát triển nhanh chóng của thời đại số, những chiếc nón lá làng Chuông vẫn đang được làm nên bằng đôi bàn tay khéo léo của người thợ thủ công. Và nhờ sự năng động của những nghệ nhân tâm huyết, giá trị truyền thống ấy đang tiếp tục được lan tỏa mạnh mẽ trên không gian mạng, đến với du khách trong nước và bạn bè quốc tế.
Quốc Tiệp
