Từ xa xưa, khi nhắc đến các ngôi đền thiêng của xứ Nghệ, dân gian đã truyền tụng câu: Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng. Trong đó, đền Bạch Mã nằm trên địa bàn xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An, là nơi hội tụ niềm tin, sự thành kính và lòng tri ân với tiền nhân đã có công dựng nước, giữ nước.
Theo truyền thuyết và đền phả, đền Bạch Mã được lập để thờ danh tướng Phan Đà. Bạch Mã là gọi theo tên con ngựa trắng mà tướng Phan Đà thường cưỡi khi ra trận. Sử cũ, đền phả và truyền thuyết, tướng Phan Đà gia nhập vào nghĩa quân của Lê Lợi, lập được nhiều công lớn và hy sinh trong một trận chiến khi mới 24 tuổi.
Đánh giá công lao của ông, sau này, khi lên ngôi, vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đã truy phong cho ông là “Đô Thiên Đại Đế Bạch Mã Thượng Đẳng Phúc Thần”, cho lập đền thờ và liệt vào hàng “Điển lễ Quốc tế”, nghĩa là tế lễ theo nghi thức nhà nước do quan triều đình làm chủ tế.
Không những nổi tiếng linh thiêng, đền Bạch Mã còn là một công trình kiến trúc có giá trị lịch sử văn hóa, là công trình tưởng niệm một danh tướng do đích thân nhà vua ra chiếu chỉ nên đền đã được đầu tư thực hiện cẩn trọng.
Công trình gồm có Tam Quan, Nghi Môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, Tả vu và Hữu vu với nhiều kiến trúc độc đáo. Đặc biệt, sau hơn 500 năm xây dựng, các màu sơn trên cánh cửa vẫn tươi tắn, rõ nét. Trong Đền còn lưu giữ được nhiều cổ vật và đồ tế khí quý hiếm…
Với những giá trị như vậy, ngày 24/3/1994, Bộ Văn hóa Thông tin đã có quyết định xếp hạng đền Bạch Mã là “Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia. Từ khi được xếp hạng di tích cấp quốc gia, đền Bạch Mã thường xuyên được UBND tỉnh, Sở Văn hóa Thông tin (nay là Sở Văn hóa và Thể thao), Ban Quản lý di tích quan tâm, hỗ trợ kinh phí để tu sửa, tôn tạo; khôi phục lễ hội nhằm bảo vệ và phát huy tốt giá trị của di tích.
Bà Phan Thị Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An) cho biết, khi triển khai mô hình chính quyền hai cấp, tỉnh áp dụng Nghị quyết 28/2022 về chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn.
Hàng năm, lễ hội được tổ chức rất quy mô, ngày càng thu hút được sự quan tâm của nhân dân. Nguồn kinh phí tổ chức lễ hội được đảm bảo, quy mô năm nay được mở rộng hơn trước, tạo thêm nhiều hoạt động phong phú, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của nhân dân và du khách.
