Gọi Đà Nẵng, nhưng chính xác là ở rừng Quảng Nam cũ, xã Quế Phước, huyện Quế Sơn cũ, nơi tiếp giáp với những cánh rừng bạt ngàn phía Tây, còn khá nhiều rừng đặc dụng, nơi con đường Hồ Chí Minh chạy qua, vẫn nhìn ngút mắt những khu rừng nguyên sinh.
Hình ảnh đàn voi 9 con tại rừng đặc dụng Đà Nẵng được bẫy ảnh ghi lại. Ảnh: Ban quản lý rừng.
Theo thông tin trên các báo thì từ khoảng năm 2017 một số cán bộ của ban quản lý rừng đặc dụng đã phát hiện thấy dấu vết voi rừng, và họ tổ chức theo dõi.
Hôm qua thì một nhà báo và một kỹ sư lâm nghiệp ngồi cà phê với tôi, và ba chúng tôi cũng chỉ nói về… voi.
Ông kỹ sư hào hứng về cái sự phải có một môi trường như thế nào thì voi mới chịu ở và sinh sôi nữa (theo bẫy ảnh thì đàn voi có hai voi con).
Tôi thì nhớ những lần mình đã từng đi… xem và viết về voi.
Là voi rừng từng về phá làng và cả quật chết người nữa. Năm nào đó, ở Đồng Nai, voi về tận làng, phá vườn, rẫy và quật chết người đàn ông tên là Thận.
Ở huyện Chư Prông (cũ) của tỉnh Gia Lai, cách chỗ tôi ở chừng chưa đầy trăm cây số, cũng từng có voi rừng về, phá tan hoang rẫy của dân, nhốn nháo một thời.
Và nguyên nhân chủ yếu là do môi trường sống của voi rừng bị thu hẹp, thiếu thức ăn, đói, nên nó mò về rẫy của dân, nơi có sẵn thức ăn. Mới nhất nó về cả một trường học ở Sơn La…
Tôi từng tới Đồng Nai, vào những khu rừng có voi, thấy có những hàng rào điện để ngăn voi, thế mà nó vẫn vượt qua được để… tiếp cận với người.
Giờ người ta trồng cây bồ kết để ngăn voi, ôi những hàng cây bồ kết làm biên giới voi - người kéo dài hàng chục cây số.
Nhưng phải khẳng định ngay một điều là, thực ra thì voi rất hiền, cả voi rừng và voi nhà. Chỉ khi nào thiếu thức ăn, môi trường sống bị đe dọa (voi rừng) và bị o ép quá mức (voi nhà làm du lịch) chúng mới "nổi giận", tấn công người. Ngày xưa, thời phong kiến ấy, có hình thức xử phạt kinh hồn là voi giày ngựa xé, nhưng nghe đồn khi nữ tướng Bùi Thị Xuân bị xử tử, và họ dùng chính con voi của bà để xử bà, nó đã ngần ngừ mãi mới thi hành lệnh, và rất gượng nhẹ.
Khi đã thuần dưỡng thì voi vô cùng hiền, hiền nhẫn nhịn, hiền đến ngẩn ngơ tội nghiệp. Những "ngài voi" lừng lững hoành tráng thế mà chú nài bé tí bảo gì nghe nấy. Ở Buôn Đôn, người ta "bày" những ông voi to như cả toà nhà "khoe" với du khách. Nếu không cưỡi thì đứng cạnh chụp ảnh, còn không thì leo lên lưng voi (voi theo hiệu lệnh của nài sẽ quỳ xuống rước người trèo lên) để voi thồ người đi một đoạn...
Cứ nói Tây Nguyên nhiều voi nhà, nhưng thực ra chỉ có hai nơi nuôi voi chủ yếu. Một là Buôn Đôn, bà con có nghề săn voi rừng về thuần hóa. Ở đây, có những người được phong lên đến "vua voi", và không chỉ trong nước phong mà vua Thái cũng phong, chức Khun Xô Nốp, cho một ông "vua" lừng danh. Và người ở đây từng săn được cả bạch tượng, tặng vua Bảo Đại và vua Thái Lan. Nghe đồn con Bạch tượng của vua Bảo Đại sau đấy dứt xích trốn vào rừng, giờ thoắt ẩn thoắt hiện đâu đấy giữa rừng Cao nguyên?
Và hai là Nhơn Hòa, làng Lao, tức Plây Lao, bà con cũng (từng) nuôi nhiều voi, nhưng bà con Jrai ở đây không biết bắt voi, tức không có nghề săn voi, mà sang Buôn Đôn (hoặc Lào), mua (hoặc) đổi về nuôi.
Nói "từng" là bởi, tới giờ, cái làng Lao ấy, chả còn con voi nào, trong khi trước đó, lúc cao nhất, làng này có hàng mấy chục con voi. Nhà giàu thì sở hữu một vài con, nhà nghèo thì chung nhau, vài người, đến ba, bốn người một con, như kiểu có thời người ta nuôi chung bò, trâu, thậm chí là heo (lợn). Tôi nhớ thời trước ở miền Bắc, có khi hai ba nhà chung một con trâu, hoặc bò, gọi là chân trâu, chân bò. Nhà một chân, nhà hai chân, tùy khả năng…
Người Tây Nguyên tích lũy của cải bằng số lượng chiêng ché cổ có trong nhà, nhà càng giàu thì chiêng ché càng nhiều. Riêng Nhơn Hoà và Buôn Ðôn thì của cải được tính bằng... voi. Sự hùng mạnh của mỗi bếp nhà được tính bằng chân voi (nhà có mấy chân voi. Nếu 1 chân là 1/4 con, 4 chân 1 con, 10 chân là hai con rưỡi)...
Tuy không trực tiếp săn voi rừng, nhưng nghề nuôi voi ở Nhơn Hòa đã lên đến hàng thượng thặng, có những nghệ nhân nuôi và thuần dưỡng voi rất giỏi.
Còn Buôn Đôn, thôi khỏi nói. Tương truyền nơi đây sinh ra nghệ nhân săn voi bắt được tới 298 con. Quê ông "vua voi" Y Thu ( Nthu Knun), người Mơ Nông, người mà trong cuộc đời mình đã săn được bạch tượng ở Buôn Đôn này.
Ông sinh năm 1828 và mất năm 1938, thọ đúng 110 tuổi. Và Y Thu chính là tù trưởng đầu tiên của Buôn Ðôn và là người sáng lập ra nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng.
Năm 1861, ông bắt được một con voi trắng và đã tặng vua Thái Lan, và vì thế được vua Thái tặng tước hiệu Khun Xu nốp. Ðiều buồn là Y Thu không có con, vì thế sau khi chết, cháu ông là Rleo Knun thay quyền tù trưởng và tiếp tục nghề săn bắt voi rừng. Con bạch tượng của Bảo Ðại là do chính Rleo Knun bắt và tặng. Ðể trả ơn, chính Bảo Ðại đã xây khu nhà mồ cho Rleo, tôi từng vào tận khu nhà mồ này chiêm ngắm cảnh quan rất đẹp nơi đây. Quanh con Bạch tượng của Bảo Ðại này bây giờ vẫn còn rất nhiều đồn thổi cả hư lẫn thực tạo thành một huyền thoại bí ẩn…
Voi được nuôi và thuần hóa ở Buôn Đôn. Ảnh minh họa.
Nơi đây cũng là quê của một nhân vật nổi tiếng mà nhắc tên giờ rất nhiều người biết, nhất là các quý ông: Ama Kông.
Hồi tôi sang gặp thì người vợ chính thức thứ tư của Ama Kông mới… 40 tuổi, và đúng khi ông làm lễ thượng thọ 85 tuổi thì bà vợ này... mang thai sang tháng thứ 3 (nói chính thức bởi “nghe đồn” nhiều bà góa và... không chỉ bà góa mê ông lắm).
Thời gian sau, ông không làm nài voi nữa mà chỉ bán thuốc lá rừng “tăng lực”, loại thuốc bí truyền của ông mà ai đến Buôn Đôn cũng mua, không đến Buôn Đôn cũng... gửi mua. Uy tín trong việc vợ thứ 4 có bầu khi ông đã 85 tuổi khiến thuốc của ông bán chạy như... Viagra.
Chứ sao, loại “Viagra” cực rẻ mà lại chất lượng cao, có kiểm chứng đàng hoàng, bởi nhìn ông khi ấy thì không ai, dù có trí tưởng tượng cao nhất, cũng dám nghĩ rằng ông đã ngoài 70 chứ đừng nói 90. Ama Kông mất năm 2012, thọ 102 tuổi…
Chính Ama Kông khi còn sống, trong một lần tiếp xúc đã kể cho tôi nghe về voi làm tình như thế nào? Nó như bão, cả khoảng rừng đổ rạp, tất nhiên là cây con, và kéo dài cả ngày, tức thời gian vờn nhau ấy. Và nữa, ông kể, nó mà phát hiện thấy người là đuổi chí chết. Hầu như đàn voi nuôi chưa bao giờ đẻ.
Năm 2017, một con voi cái tên H'Ban Nang (38 tuổi) có thai, được chuẩn bị rất kỹ để đẻ, nhưng cuộc sinh ấy thất bại, voi con bị chết ngay trong bụng mẹ, dù nó được cán bộ chuyên môn chuẩn bị rất kỹ, có khi còn kỹ hơn… người. Để chuẩn bị cho cuộc sinh nở lịch sử của voi cái H'ban Nang này, UBND tỉnh đã hỗ trợ 603 triệu đồng.
Trước đó tỉnh Đắk Lắk quy định, khi voi nhà mang bầu thì chủ voi, nài voi - người chăn voi - đều được hưởng hỗ trợ bằng tiền. Tỉnh Đắk Lắk cũng từng có hẳn công trình nghiên cứu về sinh sản cho voi nhà nhưng có vẻ nó vẫn nằm trên giấy. Liên hệ lại đàn voi 9 con vừa ăn bẫy ảnh, thấy có 2 voi con, để thấy cái sự voi rừng sinh sản tự nhiên nó đáng mừng như thế nào, môi trường cho voi hoang dã tốt như thế nào?
Thế cho nên, kết lại là, thấy voi rừng sập bẫy… ảnh, lại có cả voi con, thì mừng quá, nhiều người mừng, bèn kể vân vi về voi…
* Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả!
