Trong nhiều thập kỷ, tàu ngầm luôn được xem là vũ khí chiến lược mạnh mẽ nhất dưới đáy biển, với khả năng hoạt động bí mật, tấn công bất ngờ và kiểm soát vùng biển rộng lớn.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia tại hội thảo về đổi mới và chuyển đổi ở Bắc Đại Tây Dương, diễn ra cuối tuần qua trong khuôn khổ Triển lãm Công nghệ Quốc phòng Dưới biển (UDT) 2026, tình hình đang thay đổi.
Biển khơi ngày càng trở nên minh bạch và đông đúc hơn nhờ sự phát triển của hàng loạt cảm biến, nền tảng giám sát và hệ thống kết nối. Trong bối cảnh này, một tương lai phức tạp hơn đang chờ đón: Tàu ngầm vẫn giữ vai trò trung tâm nhưng có thể phải hoạt động với ít sự tự do hơn so với trước đây.
Phát biểu tại hội thảo, Chuẩn đô đốc Paul Flos thuộc Bộ Quốc phòng Hà Lan nhấn mạnh mục tiêu của chương trình "Tầm nhìn Đại dương Kỹ thuật số" mà NATO đang triển khai là làm cho môi trường biển cả trở nên minh bạch hơn, gây khó khăn rất nhiều cho các tàu ngầm đối thủ trong việc ẩn náu và hoạt động.
Khi được hỏi liệu tàu ngầm với vai trò "sói đơn độc" có đang biến mất hay không, Đại tá James Lovell, người đứng đầu bộ phận Năng lực Tác chiến Dưới nước của Hải quân Hoàng gia Anh, đã đưa ra câu trả lời rất thẳng thắn.
"Liệu tàu ngầm có đang chết dần không? Không hề!", ông Lovell nói, trước khi lập luận rằng vai trò của chúng đang mở rộng thông qua việc tích hợp các hệ thống mới, bao gồm cả các phương tiện tự hành có thể thu hồi và các khả năng triển khai khác.
Ông Lovell cũng đưa ra điểm mấu chốt về mặt hoạt động đã định hình cuộc thảo luận. Ông nói: "Chúng ta cần phải nhận ra rằng sự tự do di chuyển của chúng ta có thể không còn như trước đây do số lượng các nền tảng sẽ được triển khai trên biển".
Tàu ngầm lớp Astute của Hải quân Hoàng gia Anh trong một cuộc tập trận ở vùng biển Na Uy năm 2022. Ảnh: Sea Power Magazine
Các chuyên gia đều đồng ý rằng không nên thay thế hoàn toàn tàu ngầm có người lái bằng tàu ngầm không người lái. Tương lai là hạm đội hỗn hợp: Tàu ngầm truyền thống đảm nhận những nhiệm vụ cần sự phán đoán của con người và khả năng chỉ huy linh hoạt, trong khi phương tiện không người lái sẽ tăng số lượng để tạo ra sự hiện diện liên tục và khả năng cảm biến mạnh mẽ.
Tàu ngầm thường được gọi là “sói đơn độc” chủ yếu bởi vì phương thức hoạt động đặc thù của chúng: Lén lút (tàng hình), độc lập và khả năng tấn công bất ngờ từ dưới mặt nước. Biệt danh này mô tả cách một tàu ngầm săn lùng mục tiêu giống như một con sói đơn lẻ tách khỏi bầy, rình rập và tung đòn quyết định mà không cần sự hỗ trợ trực tiếp từ các tàu khác trong cùng khu vực.
Đại tá Christopher Hill, Giám đốc Chương trình Chống tàu ngầm Bastion tại Navy Develop, tổ chức của Hải quân Hoàng gia Anh chịu trách nhiệm xác định và phát triển các năng lực mới, chia sẻ nhận định trên.
Ông Hill cho biết, Hải quân Hoàng gia Anh đang nghiên cứu vai trò của tàu ngầm tấn công hạt nhân (SSN) trong hạm đội hỗn hợp này: Tàu ngầm truyền thống sẽ tiếp tục là yếu tố cốt lõi, nhưng phải được thiết kế từ đầu để tích hợp các hệ thống mới, thay vì lắp đặt sau.
Trong khi biển khơi rộng lớn ngày càng khó ẩn náu, vùng biển ven bờ – nông, phức tạp và gần bờ – lại đòi hỏi một loại tàu ngầm hoàn toàn khác. Đó chính là tàu ngầm compact (tàu ngầm cỡ trung nhỏ gọn), với trọng lượng khoảng 200-500 tấn.
Loại tàu này nằm giữa 2 loại là tàu ngầm midget rất nhỏ (chủ yếu dùng cho đặc nhiệm) và tàu ngầm thông thường lớn (1.500-4.000 tấn).
Tàu ngầm compact mang lại nhiều lợi thế vượt trội trong môi trường ven bờ. Vùng nước nông (dưới 100 mét), địa hình đáy biển phức tạp, tiếng ồn từ sinh vật biển và hoạt động con người giúp chúng dễ dàng ẩn náu.
Kích thước nhỏ giúp tàu ngầm compact giảm đáng kể dấu hiệu âm thanh, dễ cơ động gần đáy biển – chỉ cần cách đáy khoảng 9 mét thay vì 25 mét như tàu lớn, và tận dụng vật cản tự nhiên để "biến mất" khỏi sonar đối phương.
Một ví dụ điển hình là tàu ngầm mini DGK do hãng DRASS của Italy phát triển. Với trọng lượng chỉ khoảng 200-270 tấn, thủy thủ đoàn nhỏ (khoảng 9 người), tàu sử dụng công nghệ pin tiên tiến thay vì hệ thống AIP phức tạp.
Ưu điểm lớn nhất của DGK là tàng hình vượt trội: Tiếng ồn thấp hơn, cường độ phản xạ sonar yếu hơn (thấp hơn khoảng 10 dB so với tàu 2.000 tấn), giúp phát hiện đối phương trước và tấn công trước. Tàu chỉ cần mang 4 ngư lôi nặng là đủ, vì sau khi bắn, ưu tiên hàng đầu là lẩn tránh chứ không phải tiếp tục tấn công.
So với tàu ngầm lớn, tàu compact rẻ hơn 3-4 lần, dễ bảo dưỡng, tỉ lệ sẵn sàng hoạt động cao hơn (85% so với 65%), và phù hợp hơn với ngân sách hạn chế. Một quốc gia có thể sở hữu nhiều tàu compact để duy trì sự hiện diện liên tục ở vùng ven bờ, thay vì chỉ một tàu ngầm lớn đắt đỏ.
Như vậy, tàu ngầm truyền thống vẫn là trụ cột quan trọng của hải quân hiện đại, nhưng chúng phải thích ứng với môi trường biển ngày càng minh bạch và đông đúc.
Đồng thời, tàu ngầm compact nổi lên như một "yếu tố thay đổi cuộc chơi" thực sự trong chiến tranh dưới nước ven bờ nhờ khả năng tàng hình cao, linh hoạt và chi phí hợp lý.
Sự kết hợp thông minh giữa hai loại tàu này, cùng với phương tiện không người lái, sẽ định hình cách các hải quân duy trì lợi thế dưới mặt nước trong tương lai.
Minh Đức (Theo UKDJ, Naval Review)
