Nhiều nghi lễ quan trọng
Trò chuyện với Người Đưa Tin, nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Thừa Thiên - Huế (cũ) cho biết, vào thời Nguyễn, Tết trong Hoàng cung Huế được tổ chức rất long trọng với nhiều nghi lễ, được thực hiện trước cả tháng trời.
Theo ông Hoa, từ đầu tháng Chạp, triều đình Huế đã tổ chức lễ Ban sóc, phát hành lịch năm mới. Ban đầu lễ phát lịch được tổ chức tại điện Thái Hòa, sau đó thực hiện ở cửa Ngọ Môn. Các quan đại thần trong triều đình phải tham dự đầy đủ để làm lễ, nhận lịch do vua ban. Lịch cũng được gửi đi các địa phương trong cả nước để xem ngày và lên kế hoạch sản xuất mùa vụ.
Đồng thời, đến ngày Đông Chí, Lập Xuân, triều đình sẽ làm lễ Tiến xuân và Nghinh xuân. Đây là nghi lễ thể hiện tinh thần trọng nông của triều Nguyễn, khuyên răn công việc đồng áng. Trong nghi lễ, triều đình sai Khâm thiên giám và Võ khố lấy đất, nước ở phương Tuế đức, chế ba Mang thần, ba trâu đất để cúng tế.
Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Xuân Hoa trò chuyện với PV.
Về hành chính, vào ngày 20 tháng Chạp, tại điện Cần Chánh sẽ diễn ra lễ Phất thức, tức lau chùi ấn tỷ và kinh sách. Quan quân triều đình lấy nước ở ngã ba sông Hương, dùng khăn màu đỏ để rửa các ấn tỷ, lau khô rồi bỏ vào tủ niêm phong lại.
"Khi khuôn dấu đã niêm phong, triều đình không giải quyết công việc hành chính nữa, coi như nghỉ Tết, đến sáng mùng 8 tháng Giêng mới mở tủ lấy ra làm việc, gọi là khai ấn. Từ ngày 23 tháng Chạp (trước là 30), triều đình tổ chức lễ dựng nêu để báo hiệu ngày Tết đã tới. Nêu được dựng ở cạnh Hiển Lâm Các trong Thế Tổ Miếu.
"Đây là lễ rất long trọng, do các vị quan có chức trách, mặc phẩm phục, có đoàn nhã nhạc đi theo, khi dựng nêu phải làm lễ cúng bái. Điều đặc biệt là trong mâm cỗ cúng dựng nêu của triều đình Huế phải có bánh chưng và được quy định rõ sử dụng bánh loại gì", ông Hoa chia sẻ.
Ông Hoa tiết lộ, nghi lễ quan trọng bậc nhất trong dịp Tết ở Hoàng cung là vào mùng 1 Tết. Trong ngày này, vua sẽ tổ chức thiết đại triều trước điện Thái Hòa. Tại buổi lễ sẽ có bắn súng thần công, đốt hương trầm, tấu nhạc, dâng biểu chúc mừng.
Ngay sau đại lễ, vua được rước về điện Cần Chánh (phía sau điện Thái Hòa) để các hoàng tử, hoàng thân, các quan văn võ từ tứ phẩm trở lên lạy mừng. Tiếp đó, nhà vua và các quan đại thần cũng sẽ đến cung Diên Thọ chức mừng năm mới mẹ vua, rồi lui hậu cung chúc Tết bà hoàng quý phi (vợ chính của vua). Khi các nghi lễ kết thúc, nhà vua mới ban yến tiệc tại điện Cần Chánh, thưởng vàng, bạc cho mọi người.
Ông Hoa thông tin thêm, chỉ những quan văn bậc ngũ phẩm, quan võ tứ phẩm trở lên mới được dự yến tiệc này. Những quan cấp thấp hơn, phải đến ngày mùng 2 mới được ăn tiệc Tết.
Các cuộc tế, viếng lăng miếu, du xuân của Hoàng gia được tổ chức cho đến ngày mùng 7 tháng Giêng. Ngoài ra, một nghi lễ khác được triều đình Huế tổ chức trong dịp đầu xuân là lễ tế Đạo Kỳ, diễn ra vào ngày mùng 7 Tết ở vùng đất quan phòng (phía Nam sông Hương) do một vị võ tướng đại diện thực hiện.
Những trải nghiệm khó quên
Trong khi đó, trao đổi với PV, ông Nguyễn Phước Hải Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, hàng năm, vào dịp Tết Nguyên đán, trung tâm điều tổ chức nhiều nghi lễ và chương trình nghệ thuật đặc sắc.
Theo ông Trung, năm nay, chương trình Đón Tết Hoàng cung do trung tâm tổ chức như một khởi động đầu xuân với những ý nghĩa tốt lành, dự cảm về một năm mới tràn ngập tin yêu và khát vọng.
Hàng năm, vào dịp Tết Nguyên đán, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế điều tổ chức nhiều nghi lễ và chương trình nghệ thuật đặc sắc.
Chương trình Đón Tết Hoàng cung sẽ bao gồm các hoạt động như: Trò chơi cung đình và dân gian; trải nghiệm không gian ánh sáng, trải nghiệm ẩm thực; chương trình biểu diễn nghệ thuật; hội thi gói bánh chưng, bánh tét; hội rước bánh dâng tiến tiền nhân; trình diễn thư pháp tặng chữ... Tất cả đều mang âm sắc gợi nhớ, hoài niệm về những cái Tết truyền thống ngày xưa.
"Cùng với lễ Ban sóc (lễ ban lịch ngày đầu năm mới), lễ Thướng tiêu (dựng nêu), chương trình Đón Tết Hoàng cung sẽ là hoạt động có ý nghĩa khởi đầu năm mới, với những trải nghiệm khó quên về phong vị Tết xưa qua những sắc màu truyền thống.
Du khách, công chúng đến với chương trình sẽ có dịp trải nghiệm về cách chế tác và thưởng thức nhiều món ẩm thực đặc trưng ngày Tết ở Huế, có thể thấy rằng, ẩm thực Huế không chỉ đơn thuần là bữa ăn, mà còn là nghệ thuật và biểu tượng của sự gắn kết gia đình", ông Trung cho biết.
Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế chia sẻ thêm, chuỗi chương trình văn hóa, nghệ thuật Đón Tết Hoàng cung du là hoạt động diễn ra thường niên, do trung tâm tổ chức. Thông qua chương trình này, trung tâm luôn muốn có những cách làm mới dựa trên chất liệu truyền thống để mang đến những trải nghiệm thú vị, đa dạng cho công chúng, du khách, đồng thời góp phần quảng bá di sản văn hóa, du lịch Huế.
ThS. Nguyễn Anh Tuấn, Hội Khoa học Lịch sử Tp.Huế cho biết, trong các triều đại phong kiến Việt Nam trước đây, không có lệ nhà vua Du xuân, việc xuất cung rất hiếm, chủ yếu khi thân chinh đánh giặc hoặc trong những dịp đặc biệt như tế Nam Giao, Xã Tắc, làm lễ Thụ phong hay lên lăng tẩm cúng tế. Vì vậy, lễ Du xuân với tư cách một nghi thức chính thức chưa từng được hình thành ở các triều đại trước.
"Phải đến triều vua Đồng Khánh, lễ Du xuân mới được tổ chức, nhà vua ngự kiệu, có quan văn, quan võ cùng quân lính mang cờ quạt, gươm giáo hộ tống. Đây là sáng kiến của chính quyền bảo hộ Pháp, trong bối cảnh vua Hàm Nghi xuất bôn kêu gọi sĩ phu, Nhân dân đứng lên đánh Pháp, còn vua Đồng Khánh lên ngôi theo thỏa thuận với Pháp. Trước dư luận cho rằng nhà vua bị giam lỏng trong Đại Nội, lễ Du xuân đầu năm nhằm công khai hình ảnh hoàng đế trước thần dân, qua đó trấn an xã hội. Từ tiền lệ này, nghi lễ tiếp tục được duy trì dưới các triều Khải Định và Bảo Đại", ThS. Nguyễn Anh Tuấn nói.
