Dấu ấn kỹ thuật thủy lợi độc đáo của người Chăm cổ
Nằm dưới chân những ngọn đồi đất đỏ bazan ở xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị, hệ thống khai thác nước cổ Gio An là minh chứng cho kỹ thuật dẫn thủy và khả năng thích ứng với tự nhiên của người Chăm cổ.
Các giếng cổ hầu hết đều nằm ở chân sườn các quả đồi đất đỏ bazan. Thay vì đào giếng theo cách thông thường, người xưa sử dụng đá cuội xếp thành các bể chứa, đường dẫn và khu vực lọc nước. Nước ngầm từ chân đồi chảy qua những lớp đá rồi được dẫn ra ngoài, duy trì dòng chảy ổn định ngay cả trong mùa khô. Cách xây dựng này vừa tận dụng địa hình tự nhiên, vừa tạo nên một hệ thống dẫn nước có giá trị về kiến trúc, thủy lợi và sinh thái.
Các giếng cổ hầu hết đều nằm ở chân sườn các quả đồi đất đỏ bazan.
Trao đổi với PV, ông Lê Phước Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên, cho biết, hệ thống khai thác nước cổ Gio An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích quốc gia từ năm 2001. Năm 2019, UBND tỉnh Quảng Trị có tờ trình đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét cho lập hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt hệ thống di tích này.
Hệ thống giếng cổ Gio An gồm 14 giếng, phân bố tại các thôn: An Nha, An Hướng, Hảo Sơn, Long Sơn và Tân Văn thuộc xã Cồn Tiên. Mỗi giếng mang một tên gọi riêng như: giếng Trạng, giếng Đào, giếng Gai, giếng Ông, giếng Bà, giếng Pheo…, gắn với những câu chuyện và tập quán của cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ.
Theo ông Trần Ngọc Châu, 70 tuổi, ở thôn Hảo Sơn, xã Cồn Tiên, mỗi giếng cổ đều có tên gọi riêng. Theo tục lệ xưa, giếng Ông dành cho đàn ông tắm, còn giếng Bà dành cho phụ nữ. Những tập quán ấy cho thấy hệ thống giếng không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người dân địa phương.
Mạch nguồn nuôi dưỡng đặc sản "lộc trời"
Tại xã Cồn Tiên, nguồn nước từ hệ thống giếng cổ góp phần duy trì những vùng trồng rau liệt, còn gọi là rau xà lách xoong, loại rau đặc sản được người dân ví như "lộc trời". Rau mọc trên những ruộng đá, phát triển nhờ dòng nước ngầm chảy liên tục, tạo nên phương thức canh tác đặc trưng của địa phương.
Ghé thăm ruộng rau của anh Trần Văn Hải, thôn Gio An, nằm gần khu vực giếng Bà, ít ai ngờ mảnh ruộng nhỏ rộng vỏn vẹn 30 m² được gia đình anh gìn giữ qua nhiều thế hệ lại đem về nguồn thu nhập đáng kể.
Người dân thu hoạch rau xà lách xoong.
"Mỗi vụ, diện tích này mang lại thu nhập khoảng 8 - 10 triệu đồng. Đầu vụ, thu hoạch đến đâu, thương lái tìm đến tận nơi thu mua hết đến đó với giá tại ruộng từ 15.000 - 20.000 đồng/kg. Mùa rau thường bắt đầu từ tháng 9 âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng Giêng năm sau", anh Hải phấn khởi cho biết.
Diện tích trồng rau tại các giếng thường không lớn. Có thửa chỉ 15 - 20m², thửa rộng hơn khoảng 100 - 200m². Gốc rau bám trên nền đất đá, nguồn dinh dưỡng chủ yếu đến từ dòng nước chảy qua hệ thống giếng cổ.
Theo kinh nghiệm của anh Trần Văn Hải, rau liệt không cần sử dụng phân bón hay thuốc trừ sâu, cũng không tốn nhiều công chăm sóc. Người trồng chủ yếu tận dụng những gốc rau còn sót lại từ vụ trước để nhân giống. Nhờ nguồn nước chảy thường xuyên, rau sinh trưởng nhanh và có thể thu hoạch sau mỗi 15-20 ngày.
Từ một món ăn dân dã trong bữa cơm hằng ngày, rau liệt đã vươn lên trở thành cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao cho nhiều hộ gia đình. Ông Lê Phước Hiếu thông tin thêm, tổng diện tích trồng rau liệt tại địa phương dao động từ 8 - 12 ha tùy theo điều kiện thời tiết. Mỗi năm vùng rau này mang lại tổng giá trị thu hoạch lên tới khoảng 5 tỷ đồng.
Ngoài rau liệt, nguồn nước từ hệ thống giếng cổ còn phục vụ canh tác nhiều loại cây trồng như: cao su, hồ tiêu, khoai từ, khoai tía và nghệ. Việc duy trì nguồn nước ổn định giúp người dân phát triển sản xuất, đồng thời tạo điều kiện hình thành các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng có thể kết hợp với hoạt động tham quan, trải nghiệm.
Đánh thức tiềm năng du lịch di sản gắn với sinh thái
Cùng với giá trị kinh tế của rau liệt, hệ thống giếng cổ Gio An ngày càng trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch Cồn Tiên. Trong xu hướng đi tìm điểm mới lạ để trải nghiệm, du khách trong nước và nước ngoài đã chọn hệ thống dẫn thủy cổ Gio An là điểm đến rất độc đáo, hấp dẫn trên bản đồ du lịch.
Cùng với giá trị kinh tế của rau liệt, hệ thống giếng cổ Gio An ngày càng trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch Cồn Tiên.
"Giếng không chỉ cung cấp nguồn nước cho cây trồng mà còn là niềm tự hào của địa phương. Cùng với giá trị kinh tế từ rau liệt và các loại cây trồng khác, di tích lịch sử văn hóa quốc gia Hệ thống khai thác nước cổ Gio An còn là điểm nhấn phát triển du lịch ở Cồn Tiên. Trong 2 năm 2025 và 2026, địa phương đón khoảng 70.000 - 100.000 lượt khách mỗi năm đến tham quan trải nghiệm", ông Lê Phước Hiếu cho biết.
Để phát huy giá trị di sản, địa phương từng bước đầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch như: bãi đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng và các mô hình lưu trú cộng đồng. Người dân cũng chủ động vệ sinh khu vực giếng, giữ gìn cảnh quan và giới thiệu những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng đến du khách.
Hệ thống giếng cổ Gio An còn có lợi thế kết nối với các điểm đến của tỉnh Quảng Trị như: Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, biển Cửa Việt và Tượng đài quân bưu Dốc Miếu. Nếu được khai thác hợp lý, di sản có thể trở thành một mắt xích trong các tuyến du lịch văn hóa, lịch sử và sinh thái của địa phương.
Theo ông Lê Phước Hiếu, tỉnh Quảng Trị đã phê duyệt quy hoạch bảo vệ hệ thống giếng cổ Gio An với diện tích khoảng 3,74 ha cho 14 giếng cổ, cùng khu vực đệm nhằm bảo vệ các mạch nước ngầm và cảnh quan xung quanh. Công tác bảo tồn vì vậy không chỉ dừng ở việc gìn giữ những công trình đá mà còn cần bảo vệ nguồn nước, hệ sinh thái và phương thức canh tác truyền thống đã hình thành qua nhiều thế hệ.
