Và mới biết có nhiều loại thi cho cả giáo viên và học sinh. Giáo viên thì thi giáo viên dạy giỏi và viết sáng kiến kinh nghiệm. Học sinh thì ngoài hệ thống thi học sinh giỏi thì còn cái món mà mấy hôm nay đang lùm xùm, là cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT năm học 2025 – 2026, mà cái giải nhất được đánh giá là ngang hàng hoặc giống đề tài của một phó giáo sư tiến sĩ của viện hóa học. Và viện hóa học đã vừa phải lên tiếng trên công luận là họ không liên quan, người có tên thì càng "không có bất kỳ mối liên hệ, hợp tác hay tham gia hướng dẫn nào đối với nhóm học sinh thực hiện dự án". Và như thế tức là, hoặc là các bạn học sinh được giải này bị "ảnh hưởng" nặng, một cách tôi nói nhẹ đi cho cái sự giống nhau của công trình nghiên cứu của học sinh phổ thông với đề tài của viện hóa học, cũng tức là không thể chấp nhận cách "ảnh hưởng" này, hoặc là các cháu này quá giỏi, hơn cả thần đồng, thì nhà nước nên có chính sách tuyển đặc cách các cháu vào các viện tương đương để các cháu thể hiện tài năng kẻo lãng phí.
Ảnh minh họa.
Thực ra thì, các cuộc thi thông thường là rất tốt và công bằng để chọn người tài. Ngày xưa, thời phong kiến được cho là thối nát hủ bại ấy, thì họ cũng thông qua các cuộc thi để chọn quan lại. Và khá nhiều các vị quan thanh liêm, giỏi giang thật sự đã được chọn từ các cuộc thi này, sử sách còn ghi. Nhưng có vẻ như, càng ngày các cuộc thi càng... lỏng lẻo, càng nặng hình thức.
Một cô giáo dạy Cao đẳng sư phạm trao đổi với tôi: "Em đã ở trong quỹ đạo nghiên cứu khoa học suốt gần 30 năm làm việc. Yêu cầu mỗi năm phải có 1 nghiên cứu hoặc 1 báo cáo kinh nghiệm. Chưa kể các loại, dự giờ, thao giảng, hội giảng, báo cáo chuyên đề từ cấp tổ đến khoa đến trường. Đánh vật với các thủ tục để đủ giờ chuẩn quy định, đành sản xuất các thể loại công trình nghiên cứu khoa học sòn sòn. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cấp tổ, đa phần giáo viên chọn những nội dung thiết thực, sau đó nhập thư viện trường và sinh viên các thế hệ đều có thể tham khảo và sử dụng. Ít ra, chuyển giao công nghệ không đến nỗi lãng phí và không có tác dụng. Nhưng nói về các công trình nghiên cứu khoa học cấp Tỉnh, cấp quốc gia mới đáng bàn. Hàm lượng chất xám của một công trình nằm ở hiệu quả áp dụng thực tiễn. Các công trình ấy, nằm trong kho lưu trữ là chính. Vậy nên, các thành quả khoa học lâu nay ở các lĩnh vực, lại rất ít từ kết quả của nghiên cứu khoa học cơ bản, mà lại từ kinh nghiệm của những người dân"...
Một bạn giáo viên dạy Trung học cơ sở thì: "Năm nào cũng phải có đề tài sáng kiến kinh nghiệm, mà THCS thì biết rồi, họa hoằn lắm mới có đề tài gọi là. Còn lại chả thấy cái nào ra hồn, toàn thứ gì đâu. Giáo viên tụi em gọi là sáng kiến kinh... ngạc, và nó là cái món thảm họa nhất trong trường học. Khổ lắm luôn, năm nào giáo viên cũng phải nghĩ ra sáng kiến nếu muốn đạt các danh hiệu...
Nhưng đó là những thứ kinh nghiệm hời hợt chẳng bao giờ được phổ biến. Ngành cử một nhóm giáo viên gọi là cốt cán chấm xong, phân loại đạt hay chưa đạt thì đều cất vào đâu không rõ.
Sáng kiến kinh nghiệm đúng nghĩa phải là những kinh nghiệm được đúc kết qua một quá trình nghiên cứu theo dõi lâu dài mới tổng kết thành những thứ có giá trị. Nhưng giờ nghe nói là quy định sáng kiến phải đang được áp dụng trong năm học hiện tại mà giáo viên đang dạy. Vậy thì đó là thử nghiệm chứ sáng kiến gì. Và kết quả lấy từ cơ sở nào khi năm học chưa kết thúc...",...
Một giáo viên là người Jrai, từng là học trò tôi, nhắn: "chưa nói học sinh mà giáo viên như tụi em làm sao mà cứ hàng năm đều phải có sáng kiến như thật, như đúng thế…, và vẫn đạt giải các cấp, mà em nghĩ người chấm cũng như cái máy thôi theo chỉ tiêu hàng năm"...
Đúng là... mê hồn trận thi của cả học trò và giáo viên.
Nhiều người cho rằng, cốt lõi các cuộc thi chính là bệnh thành tích. Và hơn nữa, một số là để vào đại học. Như cuộc thi đang lùm xùm thì nếu đạt giải nhất nhì ba cũng sẽ được tuyển thẳng vào trường top đầu. Và có ý kiến rằng nếu bỏ sự ưu tiên ấy, các cháu cứ nghiên cứu, nếu ứng dụng được thì cơ quan chức năng mua lại để sử dụng, còn việc chính của các cháu là... học. Chứ công trình mà đến các chuyên gia, các GSTS nghiên cứu mấy năm mà các cháu học sinh phổ thông vừa học vừa... nghiên cứu được thì đúng là thiên tài. Tất nhiên nếu xuất hiện thiên tài như thế thì chúng ta rất mừng và các cháu xứng đáng được trân trọng, được tôn vinh.
Lại nhớ hồi chúng tôi đang học cấp 3 ở Thanh Hóa, cái thời khó khăn mọi bề. Thầy dạy Hóa một hôm yêu cầu chúng tôi, 4 tổ vẽ 4 cái tranh thí nghiệm theo sách giáo khoa để chấm điểm. 3 tổ kia nhờ người vẽ, tổ tôi tự vẽ. Tất nhiên xấu nhất, tất cả được... 4 điểm. Bức vẽ đẹp nhất trên giấy Kroki bằng mực tàu (thứ cực kỳ xa xỉ thời bấy giờ) do trong tổ có đứa có anh làm họa sĩ vẽ tranh cổ động ở phòng văn hóa huyện. Cả tổ ấy được 10 điểm. Thầy biết tổ chúng tôi tự vẽ và bức rất đẹp kia là nhờ họa sĩ chuyên nghiệp vẽ nhưng khi chúng tôi kiện, thầy bảo: nhưng nó đẹp quá. Tôi rất cần một điểm 8 nữa để đạt loại khá vì môn này tôi... dốt, nên ấm ức nhất. Cái bức đẹp nhất ấy, vẽ các công đoạn cất rượu, sau này thầy dùng để làm tranh minh họa cho các tiết dạy.
Về cuộc thi tôi nhắc ở đầu bài, thì mới nhất, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết: đã chỉ đạo các đơn vị chức năng, phối hợp với ban tổ chức cuộc thi, ban giám khảo và các tổ chức, cá nhân liên quan tiến hành kiểm tra, làm rõ các nội dung phản ánh. Cũng nhân đây nhắc ý kiến nhà báo Trần Quang Đại. Ông kiến nghị bộ Giáo dục và Đào tạo bỏ cuộc thi học sinh nghiên cứu khoa học kỹ thuật, xin trích ý kiến: "Báo chí và mạng xã hội đã có rất nhiều bài viết, thông tin, phân tích, phản biện nêu ra những hiện tượng bất thường, có dấu hiệu tiêu cực, thiếu trung thực, gian dối trong cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh. Năm 2025, Bộ GD-ĐT đã phải hủy một giải nhất quốc gia vì bị tố đạo văn. Năm 2026, lại một dự án của học sinh trường chuyên ở Ninh Bình bị mổ xẻ vì có dấu hiệu tiêu cực, đạo nhái. Bộ GD-ĐT đã có những động thái như lấy ý kiến toàn ngành về cuộc thi, thay đổi quy chế cuộc thi, nhưng dường như cuộc thi vẫn vận hành theo "đường ray cũ". Có thể Bộ GD-ĐT đã thấy được vấn đề, nhưng chưa lường được tính chất nghiêm trọng của nó, chưa có giải pháp căn cơ, quyết liệt... Bộ GD-ĐT cần xem xét chấm dứt cuộc thi này, bởi cuộc thi sai từ gốc, chứ không phải sai ở hiện tượng. Cụ thể: học sinh phổ thông không có nhiệm vụ và điều kiện nghiên cứu KHKT (đây là nhiệm vụ của các trường đại học, cao đẳng, viện nghiên cứu, của đội ngũ chuyên gia). Bộ GD-ĐT không có chức năng quản lý nhà nước về nghiên cứu khoa học kỹ thuật (đây là lĩnh vực của Bộ KH&CN), và không có văn bản quy phạm pháp luật nào cho phép Bộ GD-ĐT tổ chức cuộc thi.
Thực tế: hầu hết các nội dung dự án đạt giải đều vượt quá khả năng, trình độ, điều kiện của học sinh phổ thông; phần lớn các dự án không có ứng dụng thực tế, hiện tượng sao chép, trùng lặp diễn ra phổ biến. Dư luận phản ứng tiêu cực về cuộc thi rất nhiều. Nếu có sự vào cuộc của cơ quan chức năng, thậm chí Công an điều tra, thì vụ việc sẽ không hề đơn giản, nhiều góc khuất sẽ bị phanh phui, lúc đó mức xử lý không chỉ dừng lại ở hủy giải. Vướng mắc lớn nhất khi bãi bỏ cuộc thi là trong nhiều năm qua, Bộ GD-ĐT đã có nhiều báo cáo, số liệu "đẹp" về cuộc thi, coi đây là thành tích của ngành; đồng thời có nhiều dự án đạt giải ở các cuộc thi quốc tế. Tuy nhiên, một nền giáo dục tiên tiến không thể tồn tại tình trạng thiếu trung thực. Mong rằng tân Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn nhận thức rõ tính chất nghiêm trọng, mạnh dạn xem xét bãi bỏ cuộc thi tai tiếng và có quá nhiều vấn đề này"...
Hôm qua đến nay, nhiều ý kiến trên mạng xã hội đề xuất chuyển vụ lùm xùm của cuộc thi này sang công an để điều tra. Tức là xã hội đã thấy rõ vấn đề thực chất của cuộc thi... chứ nó không chỉ còn là cuộc thi của học sinh phổ thông.
*Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả!
