TS. Nguyễn Minh Thảo: Cải cách môi trường kinh doanh cần tránh tình trạng “bình mới, rượu cũ”

Chuyển sang hậu kiểm không đồng nghĩa với nhẹ gánh

Tham luận tại Toạ đàm "Đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính, gỡ rào cản cho doanh nghiệp phát triển" với chủ đề "Thúc đẩy cải cách Môi trường kinh doanh: Điểm tựa niềm tin và động lực kinh doanh", TS. Nguyễn Minh Thảo - Trưởng ban Nghiên cứu Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho rằng những thay đổi trong tư duy cải cách thời gian qua đã chạm đến nhiều vấn đề mà doanh nghiệp quan tâm. 

Song, điều quan trọng là các chủ trương, định hướng phải được chuyển hóa thành những thay đổi thực chất trong hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh.

Theo TS. Nguyễn Minh Thảo, cải cách môi trường kinh doanh trên thế giới thường tập trung vào ba mục tiêu cốt lõi: giảm thời gian thực hiện thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và bảo đảm môi trường hoạt động an toàn cho doanh nghiệp.

Tại Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 BCHTW khóa XIV, Chính phủ đặt mục tiêu trong năm 2026 cắt giảm 50% thời gian giải quyết thủ tục hành chính, giảm 50% chi phí tuân thủ thủ tục hành chính so với năm 2024.

Đồng thời, tiếp tục cắt giảm tối thiểu 30% ngành, nghề kinh doanh có điều kiện và loại bỏ 100% điều kiện kinh doanh không cần thiết. Việc phân cấp thủ tục hành chính cũng được đẩy mạnh, hướng tới bảo đảm cấp bộ chỉ thực hiện không quá 30% tổng số thủ tục thuộc lĩnh vực quản lý.

Bà Thảo cho rằng các chỉ tiêu cắt giảm là cần thiết, nhưng kết quả cuối cùng không nên chỉ được nhìn nhận qua báo cáo của các cơ quan quản lý. Vấn đề quan trọng hơn là doanh nghiệp có thực sự tiết kiệm thời gian, chi phí và thuận lợi hơn khi thực hiện các quy định hay không.

Một trong những định hướng mà bà Thảo đề cập là việc chuyển mạnh phương thức quản lý nhà nước từ tiền kiểm sang hậu kiểm, kết hợp quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Theo đó, thay vì đặt nặng việc đáp ứng các điều kiện trước khi gia nhập thị trường, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế giám sát phù hợp để kiểm tra việc tuân thủ trong quá trình doanh nghiệp hoạt động.

"Đây không phải định hướng hoàn toàn mới, nhưng việc tiếp tục thể chế hóa trong các chủ trương, chính sách gần đây được kỳ vọng sẽ tạo cơ sở triển khai đồng bộ hơn", bà Thảo nhận định.

Dù vậy, bà Thảo lưu ý chuyển sang hậu kiểm không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp.

Bà Thảo cảnh báo rủi ro: "Nếu các tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn thực hiện chưa rõ ràng, doanh nghiệp vẫn có thể rơi vào tình trạng không biết mình làm đúng hay sai. Khi vi phạm chỉ được phát hiện sau khi hoạt động kinh doanh đã diễn ra, chi phí khắc phục thậm chí có thể lớn hơn nhiều so với việc xử lý vướng mắc ngay từ đầu".

Bỏ tư duy "không quản được thì cấm" cần thẩm thấu sâu hơn

Một trong những vấn đề được TS. Nguyễn Minh Thảo nhấn mạnh trong tham luận là khoảng cách giữa tiến độ sửa đổi văn bản và hiệu quả thực thi trên thực tế.

Theo bà, những năm gần đây, hệ thống pháp luật liên tục được rà soát, bổ sung nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế. Dẫu vậy, việc sửa đổi từng văn bản riêng lẻ đôi khi lại phát sinh mâu thuẫn với những quy định khác, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình áp dụng.

Bà dẫn lại năm 2015, khi đơn vị của bà từng nhận diện 37 vấn đề chồng chéo liên quan đến pháp luật về đầu tư, đất đai và xây dựng để kiến nghị xử lý. Trên thực tế, những vướng mắc này tiếp tục trở thành rào cản khi doanh nghiệp triển khai dự án, cho thấy việc nhận diện và xử lý các điểm nghẽn pháp lý cần được thực hiện đồng bộ hơn.

Đáng chú ý, bà cho rằng tư duy cải cách được nhấn mạnh trong các văn bản chỉ đạo, như dứt khoát từ bỏ quan điểm "không quản được thì cấm", xóa bỏ cơ chế xin - cho, vẫn cần được thể chế hóa và thẩm thấu sâu hơn vào thực tiễn quản lý.

Bà Thảo dẫn lại đánh giá của Ngân hàng Thế giới trong báo cáo B-READY 2025, đánh giá cho thấy môi trường kinh doanh Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện.

Cụ thể, Việt Nam đạt 67.03/100 điểm ở trụ cột khung pháp lý, 53.93/100 điểm về dịch vụ công, hai nhóm này cũng đạt nhóm trung bình trên thế giới. Đặc biệt, về hiệu quả hoạt động, trụ cột này đạt mức điểm lên tới 70.44/100 điểm, vào nhóm dẫn đầu thế giới.

Nhưng khi xem xét từng chỉ số trong vòng đời của doanh nghiệp, báo cáo cho thấy các chỉ số tại Việt Nam mới chỉ đạt ở mức trung bình của thế giới. Vì vậy, bà Thảo cho rằng để đến năm 2030, Việt Nam đạt được mục tiêu thuộc nhóm 3 nước đứng đầu ASEAN về môi trường đầu tư kinh doanh, vẫn còn là một áp lực khá lớn.

Ở góc độ phát triển cộng đồng doanh nghiệp, TS. Nguyễn Minh Thảo cho rằng niềm tin cần được xem là một yếu tố quan trọng của môi trường kinh doanh.

Theo phân tích của bà, giai đoạn 2018-2021, số doanh nghiệp gia nhập thị trường thường cao gấp 2-4 lần số doanh nghiệp rút lui. Tuy nhiên, từ năm 2022 đến nay, tương quan này đang thấp dần và đến 9 tháng đầu năm 2026 chỉ còn khoảng 1,3.

Bà nhìn nhận đây là dấu hiệu cho thấy khu vực doanh nghiệp vẫn cần thêm trợ lực từ chính sách và quá trình thực thi. Trong khi, Việt Nam đặt mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2030. Hiện nay, cả nước có khoảng hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Để đạt mục tiêu, ngoài việc khuyến khích thành lập doanh nghiệp mới, cải cách môi trường kinh doanh cần giúp doanh nghiệp hiện hữu duy trì hoạt động, mở rộng quy mô và tăng khả năng chống chịu.

Một số chính sách gần đây được kỳ vọng tạo chuyển biến đáng kể. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư được thông qua ngày 24/8/2026 đã cắt giảm 62 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, dự kiến giảm khoảng 786 điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa 232 thủ tục hành chính.

Bên cạnh đó, Nghị định số 385/2026/NĐ-CP về kiểm soát thủ tục hành chính có hiệu lực từ ngày 10/10/2026, hướng tới nâng cao chất lượng kiểm soát việc xây dựng, thực hiện và rà soát thủ tục hành chính.

Theo TS. Nguyễn Minh Thảo, điều cần quan tâm là những cải cách này sẽ được thực hiện như thế nào, có khắc phục được những vướng mắc mà doanh nghiệp đang gặp phải hay không.

Nếu việc cắt giảm chỉ dừng ở số lượng quy định, trong khi cách thức áp dụng và thực thi không thay đổi tương xứng, doanh nghiệp khó cảm nhận được đầy đủ tác động tích cực của chính sách.

Chuyển sang hậu kiểm cần tránh tình trạng "bình mới, rượu cũ"

Từ thực tiễn trên, TS. Nguyễn Minh Thảo đề xuất hệ thống pháp luật cần được hoàn thiện theo hướng minh bạch, dễ hiểu, dễ thực hiện và có tính ổn định. Các quy định phải bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện để doanh nghiệp  xây dựng kế hoạch dài hạn.

Đối với thủ tục hành chính, TS. Nguyễn Minh Thảo đề xuất nghiên cứu đơn giản hóa theo quy mô, tính chất và mức độ rủi ro của hoạt động kinh doanh. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ và thực hiện thủ tục hành chính điện tử phải đi cùng với đơn giản hóa quy trình. 

Bà Thảo cũng khuyến nghị rằng cải cách thực chất điều kiện kinh doanh để chuyển quản lý điều kiện kinh doanh sang hậu kiểm không phải là "bình mới, rượu cũ".

Bên cạnh hoàn thiện chính sách, chất lượng tổ chức thực thi đóng vai trò quyết định. TS. Nguyễn Minh Thảo cho rằng cải cách môi trường kinh doanh cần có sự quan tâm, chỉ đạo thường xuyên của người đứng đầu, đi kèm cơ chế đôn đốc, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả.

Đặc biệt, cần hướng tới mục tiêu tăng chất lượng phục vụ, đem tới sự hài lòng cho doanh nghiệp và người dân, cần có cơ chế khuyến khích và động viên các đơn vị, cá nhân có những thay đổi, chuyển biến tích cực hướng tới doanh nghiệp và người dân.

"Cải cách môi trường kinh doanh là một trong những giải pháp ít tốn kém nhưng có thể mang lại hiệu quả cao", TS. Nguyễn Minh Thảo nhận định.

Bên cạnh đó, cần lựa chọn các mục tiêu cải cách ưu tiên, nâng cao chất lượng dịch vụ công thông qua mở rộng dịch vụ trực tuyến, tăng cường kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương và phát triển các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp. 

Đồng thời, cần thiết lập cơ chế đối thoại, tiếp nhận và giải quyết kịp thời kiến nghị của doanh nghiệp, người dân, tăng cường giám sát độc lập và khuyến khích các sáng kiến đổi mới. Theo đó, cải cách môi trường kinh doanh cần có sự vào cuộc đồng bộ của tất cả cơ quan, đơn vị, bởi nỗ lực cải thiện ở lĩnh vực này có thể bị suy giảm nếu lĩnh vực khác vẫn trì trệ.

Thu Huyền - Hồng Nhung - Hữu Thắng - Việt Anh