Thoát nghèo vươn lên làm giàu từ loài cây quý
Nhìn những vườn cây dó bầu tiền tỉ "phủ xanh" khắp các ngả đường xã Phúc Trạch, tỉnh Hà Tĩnh, ít ai ngờ rằng, cách đây vài chục năm, loại cây này từng chỉ được coi là loại gỗ bình thường, được người dân dùng để làm nhà, làm củi.
Cây dó bầu phủ kín màu xanh tại những khu vườn, quả đồi ở Phúc Trạch.
Chị Đặng Thị Phượng (50 tuổi, trú xã Phúc Trạch) cho biết, trước đây cây dó bầu mọc rải rác trong vườn, trên các triền đồi. Khi lớn lên, dó bầu thường bị chặt để làm nhà, làm gỗ sinh hoạt như bao loại cây rừng khác.
Mọi thứ chỉ thực sự thay đổi khoảng 30 năm nay, từ một làn sóng mua trầm của các thương lái ngoại tỉnh, người dân Phúc Trạch dần nhận biết được giá trị ẩn sâu trong thân gỗ tưởng chừng vô tri ấy.
Cây dó bầu bắt đầu được giữ lại, chăm sóc, nhân giống. Những khu vườn, quả đồi ở Phúc Trạch dần phủ kín màu xanh của dó trầm. Nghề trồng dó, khoan dó tìm trầm cũng theo đó hình thành và phát triển, trở thành hướng đi mới cho người dân vùng bán sơn địa vốn nhiều khó khăn. "Cũng là giống dó ấy, nhưng trồng ở Phúc Trạch thì trầm nhiều, hương thơm sâu và ngọt hơn hẳn nên được nhiều người ưa chuộng", chị Phương nói.
Thế nhưng, hàng chục năm trước, loại cây này từng chỉ được coi là loại gỗ bình thường.
Chỉ vào các vết thương trên cây dó bầu 8 năm tuổi, chị Phượng nói rằng, lượng trầm không phụ thuộc hoàn toàn vào tuổi cây, mà quan trọng là cách tạo vết thương để cây tiết dầu. Cây dó bầu trưởng thành cao trung bình khoảng 20m, đường kính thân từ 30-40cm, tán rộng 8-10m.
Sau khoảng 7-10 năm, nếu thân cây xuất hiện các lỗ tự nhiên do sâu đục, cây sẽ tiết tinh dầu để tự bảo vệ, từ đó hình thành trầm tự nhiên. Với những cây không có trầm, người trồng phải chủ động khoan, đục lỗ trên thân, bôi dầu để kích thích cây tạo tinh dầu, hình thành trầm nhân tạo. Ít năm sau, cây có thể cho thu hoạch.
Giá trị kinh tế từ cây dó trầm đã giúp người dân Phúc Trạch đổi đời. Mỗi cây khi thu hoạch có giá thấp nhất khoảng 1,5 triệu đồng, trung bình từ 15-30 triệu đồng; cá biệt, những cây có trầm tự nhiên có thể đạt giá trị hàng trăm triệu đồng.
Người dân đã tìm cách tạo ra nhiều vết thương trên thân cây dó để cây có phản xạ tạo trầm.
Ở xã Phúc Trạch, không một khoảnh vườn nào bị bỏ hoang, bởi mỗi khoảng đất đều được ươm trồng, nuôi dưỡng những thân dó bầu. Điều đặc biệt, với người dân Phúc Trạch, của cải không chỉ được đong đếm bằng tiền bạc, mà tài sản quý giá nhất chính là những gốc dó trầm cổ thụ đã bám rễ qua bao thế hệ.
Gia đình ông Nguyễn Văn Sánh có nhiều gốc trầm quý, trong đó có những cây đã gắn bó hàng chục năm. Có cây cao hơn 20 mét, thân lớn đến mức hai người ôm mới xuể được thương lái trong và ngoài tỉnh tìm đến trả giá 250-300 triệu đồng mỗi cây, thậm chí nửa tỷ đồng/cây. Song ông không bán.
Bởi với người nơi đây, giá trị của những gốc trầm không chỉ nằm ở lõi trầm ẩn bên trong, mà còn là nguồn gen quý, là giống tốt để nhân rộng giữ cho nghề truyền thống. "Một cây dó bầu phải mất hàng chục năm mới lớn, phải hội đủ nhiều yếu tố tự nhiên, thổ nhưỡng, khí hậu, thời gian… mới tạo được trầm, khi có trầm bán mới giá trị", ông Sánh chia sẻ.
Trồng cây, giữ nghề truyền thống
Ban đầu, người dân chủ yếu khai thác và bán gỗ cây dó bầu thô cho thương lái. Giá trị mang lại không cao, phụ thuộc nhiều vào thị trường. Có thời điểm, cả làng loay hoay với bài toán sinh kế khi đất đai khô cằn, sản xuất nông nghiệp bấp bênh.
Mỗi cây khi thu hoạch có giá 15-30 triệu đồng; cá biệt, những cây có trầm tự nhiên có thể đạt giá trị hàng trăm triệu đồng.
Tuy nhiên, từ những thân dó bầu âm thầm lớn lên qua năm tháng, một hướng đi khác dần hình thành. Thay vì chỉ bán gỗ thô, người dân bắt đầu học cách chế tác, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn như: trầm nụ, trầm miếng, hương trầm sạch, tinh dầu trầm, trầm cảnh, đồ thủ công mỹ nghệ, trang sức…
Với chục năm kinh nghiệm trong việc chế tác cây trầm, chị Võ Thị Nga (50 tuổi, trú xã Phúc Trạch) cho biết, từ chỗ gắn bó với ruộng đồng cho thu nhập bấp bênh, người dân Phúc Trạch nay đã có trong tay một loại cây "trồng chậm mà chắc", đòi hỏi kiên nhẫn nhưng mang lại hiệu quả vượt trội.
Không chỉ được chế tác thành các sản phẩm trưng bày trong nhà hay đồ trang sức, mỹ nghệ, gỗ trầm còn được các cơ sở khai thác để nấu tinh dầu, sản xuất nhang, hương trầm phục vụ đời sống tâm linh và nhu cầu tiêu dùng. Theo chị Nga, bên cạnh thị trường trong nước, trầm hương Phúc Trạch hiện còn được xuất khẩu ra nước ngoài.
Giá trầm nguyên liệu hiện nay từ 10 triệu đồng/kg trở lên, tùy chất lượng. Trầm cảnh có giá dao động từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng; thậm chí có những sản phẩm đặc biệt trị giá cả tỉ đồng. "Trầm là cây để làm giàu chứ không phải chỉ để xóa đói giảm nghèo", chị Nga khẳng định.
Bởi vậy, kiên định với phương châm "nói không với hóa chất và phụ gia", các sản phẩm nụ trầm hương, nhang trầm hương, vòng tay trầm hương… do cơ sở chị Nga sản xuất tạo dấu ấn với khách hàng bởi mùi hương ngọt dịu, thuần khiết.
Thay vì chỉ bán gỗ thô như trước, người dân bắt đầu học cách chế tác, tạo ra các sản phẩm mỹ nghệ có giá trị gia tăng cao.
Ông Hoàng Quốc Nhã, Bí thư Đảng ủy xã Phúc Trạch cho biết, toàn xã hiện có hơn 1.000 ha cây dó trầm, mang lại doanh thu khoảng 200 tỷ đồng mỗi năm. Bên cạnh trồng dó trầm, địa phương còn có hàng chục cơ sở kinh doanh, chế tác trầm hương.
“Nghề trồng và chế tác trầm hương không chỉ tạo nguồn thu nhập cao mà còn mở ra hàng nghìn việc làm ổn định cho lao động địa phương, trở thành ‘đòn bẩy’ giúp xã vùng cao này từng bước chuyển mình”, ông Nhã nhấn mạnh.
Theo lãnh đạo xã Phúc Trạch, trầm hương từ cây dó bầu tại địa phương được đánh giá thuộc nhóm chất lượng hàng đầu châu Á. Xác định đây là cây trồng chủ lực, xã đang vận động người dân mở rộng diện tích, hướng tới mục tiêu “nhà nào cũng có cây dó bầu, ít nhất trồng quanh nhà”.
