Về một đề xuất “Chí Phèo”…

Về một đề xuất “Chí Phèo”…

Thứ 5, 07/12/2017 | 13:16
Giáo dục - Về một đề xuất “Chí Phèo”…

PGS.TS Đào Duy Hiệp.

1. Cứ cho là lời đề xuất của anh Nguyễn Song Hiền, nghiên cứu sinh (NCS) bên Úc, đòi bỏ truyện ngắn "Chí Phèo" ra khỏi SGK là “trong sáng”, với động cơ tốt đi, thì tại sao lại có chuyện đồng loạt các nhà khoa học, các nhà giáo lên tiếng trên các báo mạng phản đối anh? Câu trả lời của tôi là: Anh ta đã sai lầm ngay từ xuất phát điểm khi đọc văn bản văn học, dù cho anh làm NCS về văn học hoặc về ngành nào khác.

2. Cứ cho là những Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến là những "nguyên mẫu" của ai đó có thật ở làng Vũ Đại ngày ấy, thì vẫn là những hư cấu nghệ thuật. Và do được hư cấu, nên các nhân vật đó có tầm vóc “đại diện” rộng lớn, đa nghĩa hơn so với chính con người của chúng, với chính nguồn gốc mà chúng xuất thân.

“Chí Phèo đại diện cho ai ?”, là một câu hỏi ngây thơ, giáo điều. Về mặt xã hội, Chí Phèo xuất thân nông thôn, nên anh ta là đại diện cho những con người nông dân cùng khổ, bị áp bức, bóc lột. Về mặt nhân sinh, hắn đại diện cho nỗi cô đơn, không nơi bám víu và bị đày đọa của những kiếp người từ thành thị đến nông thôn thời đó trong những “Bỉ vỏ”, “Tắt đèn”, “Bước đường cùng”, “Giông tố”,... tuy những cảnh ngộ không giống nhau.

Trong đó, nỗi cô đơn của Chí là “toàn diện” hơn cả: Về quan hệ ruột thịt, hắn không cha không mẹ; về quan hệ cộng đồng, hắn không thuộc bên nào giữa hai giai tầng: Trên là cường hào, ác bá, dưới là những người dân quê hiền lành không dám rây với hắn; về không gian, hắn ở “bãi sông”, “ngụ cư”, chứ không phải sống giữa đồng bào của hắn ở trong làng.

Một kẻ cô đơn tuyệt đối như vậy, được khắc họa bằng một ngòi bút bậc thầy hiện thực, lại không đáng thương, đáng xúc động, không đại diện cho ai sao?

Flaubert viết, đại ý: “Lịch sử một con chấy mà được khai thác giỏi cũng lí thú chẳng kém gì lịch sử một danh nhân”, là ông muốn nhấn mạnh đến phong cách, tài năng, nghệ thuật ngôn từ, cái nhìn cuộc sống của người nghệ sĩ. “Con chấy-Chí Phèo” là một kiệt tác mà đã nhiều lần tôi viết nghiên cứu, cũng như liên hệ trong giảng dạy trước sinh viên.

3. Có hai “vụ án” trong “Chí Phèo” mà NCS. Nguyễn Song Hiền vin vào đó để đòi bỏ ra khỏi SGK, đó là: “Vụ” đêm trăng vườn chuối và “vụ” giết Bá Kiến.

Anh Song Hiền lo sợ việc “cưỡng bức với một người thiểu năng như Thị Nở” của Chí Phèo sẽ “cổ xúy cho lớp trẻ để bắt chước làm theo”. Ngoài đời, thì đúng là đáng lên án hành động đó. Nhưng đây là văn bản nghệ thuật hư cấu từ bối cảnh cho tới những “dị nhân” không bình thường về thể xác và tâm hồn. Logic nghệ thuật đặt cho ta câu hỏi: Nếu không có đêm đó thì thị Nở có hết được “thiểu năng” không? Hay nàng vẫn vẫn mãi mãi u mê, ngẩn ngơ, lú lẫn, suốt đời không biết đến cái gương?

Sau đêm đó, Thị đã biết cười yêu, biết thương, biết nhớ nhung, biết lườm, biết chăm sóc, biết e thẹn khi nghĩ đến hai chữ “vợ chồng”, cũng có nghĩa là biết đến bản năng làm mẹ, đến ý nghĩa cuộc đời, mà suốt bao năm thị Nở không biết. Chí Phèo xuất hiện, vô tình đã đánh thức toàn bộ cơ thể, tinh thần của thị đang triền miên mụ mị, mê ngủ phí hoài suốt hơn ba mươi năm cuộc đời. Theo đó, xét về mặt nội dung nghệ thuật và logic trong tác phẩm, tôi cho rằng, anh Chí có công hơn là có tội. Và Thị Nở phải cảm ơn hắn nhiều hơn một bát cháo hành! Chỉ hơi tiếc, giá anh Chí có điều kiện một chút, đừng vội vã mà tiến hành từng bước dạm ngõ, ăn hỏi, rồi cưới xin đàng hoàng, thì thật “đôi lứa xứng đôi”!

Tôi không nghĩ học sinh sẽ bị “cổ xúy” theo chuyện đó, bởi các cháu là những con người bình thường, khỏe mạnh, trong sáng cả về thể xác, tâm hồn và đọc tác phẩm với tâm thế gián cách, biết đó là hư cấu. Chúng sẽ đọc và phân tích về tài năng nghệ thuật của Nam Cao thế nào? Tại sao tác giả lại để đoạn đêm trăng vườn chuối “diễm tình” dài đến 2/3 tác phẩm? Tại sao những phân tích của tác giả về logic tâm lý và hành động của hai nhân vật lại hay đến thế?

4. Vụ án thứ hai về giết Bá Kiến. Bá Kiến là kẻ gian ác, lưu manh thượng thừa, kẻ đã đẩy Chí Phèo vào tù, đã khiến hắn thành lưu manh, bất cần đời, là một tội ác. Nhưng tội ác khác xa xưa, còn lớn hơn nhiều, đó là việc sinh ra Chí, nếu như ai đó đã đặt ra giả thuyết này là đúng! Đọc lại tác phẩm, có một chi tiết có thể khớp với giả thuyết trên: Khi Chí cào mặt ăn vạ, bị Lý Cường nhảy ra đánh, Bá Kiến đi đâu về, hiểu chuyện. Trước là mời các ông bà hàng xóm ai về nhà nấy, sau quay ra quát mấy bà vợ đang định tâng công vào nhà, rồi nháy mắt với Lý Cường, quát vào nhà đun nước (cứ như đón thượng khách!), cuối cùng, vừa xốc nách Chí, vừa thẽ thọt : “Chỉ tại thằng Lý Cường nóng tính, không nghĩ trước nghĩ sau. Ai, chứ anh với nó còn có họ kia đấy”(!) Mới đầu, ta chỉ bật cười vì sự cáo già ngọt ngào, mềm nắn rắn buông của Bá Kiến. Nhưng nghĩ kỹ hơn, lại thấy Nam Cao thật kín đáo, thâm hậu trong chi tiết này. Chi tiết thấp thoáng thôi, và cũng chỉ là giả thuyết trong bạn đọc.

5. Nghĩ thế nào về nhân vật và tác phẩm "Chí Phèo" là ở bạn đọc. Tôi chỉ xin lưu ý: Đây là một sáng tác nghệ thuật. Và là một sáng tác nghệ thuật kiệt xuất được ra đời trong dòng văn học hiện thực Việt Nam. Trên thế giới đã từng có những vụ án tương tự, ví dụ trong “Anh em nhà Karamazov” của Dostoievski, trong một vài truyện ngắn khác của Maupassant. Cuối cùng, lưu ý thêm với bạn Nguyễn Song Hiền một chi tiết của truyện ngắn mà bạn đã nhầm (độ này có nhiều người tên là Hiền nổi tiếng quá): Chí Phèo và Thị Nở ở với nhau có “năm ngày chẵn” thôi, chứ không phải bảy ngày.

PGS.TS Đào Duy Hiệp

*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả!

Dưới mắt dân văn: Chí Phèo có 'cưỡng bức' Thị Nở?

Thứ 5, 07/12/2017 | 11:32
Theo quan điểm của người đề xuất bỏ tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao ra khỏi SGK thì “Chí uống rượu say rồi cưỡng bức Thị Nở. Trong bất kỳ xã hội nào, hành động cưỡng bức đó đều đáng lên án”.
Cùng tác giả

EVN tăng giá điện: "Cứ tăng vào lúc chuyển mùa rồi "đổ" cho thời tiết là hợp lý nhất"

Thứ 5, 30/05/2019 | 12:15
“Một số nước, nắng nóng thì họ giảm giá điện cho người dân mà chẳng thấy ai so sánh. Cứ rao giảng tăng giá điện thì các bên đều được lợi, nhưng người dân chưa thấy được lợi mà răng đã chẳng còn”, ĐBQH Nguyễn Sỹ Cương nêu quan điểm tại buổi thảo luận về Kinh tế xã hội và Ngân sách sáng nay 30/5.

Ông Triệu Tài Vinh rảo bước nhanh khi được hỏi về tiêu cực thi cử ở Hà Giang

Thứ 4, 29/05/2019 | 19:00
Bên hành lang Quốc hội ngày 29/5, khi phóng viên báo Người Đưa Tin đặt câu hỏi liên quan tới việc xử lý cán bộ sai phạm trong vụ gian lận thi cử ở Hà Giang, đại biểu Quốc hội Triệu Tài Vinh, Bí thư Tỉnh ủy Hà Giang nói: “Chờ”.

Giám đốc Công an Điện Biên: Chính mẹ nữ sinh giao gà làm chậm quá trình tìm ra con gái

Thứ 2, 27/05/2019 | 14:06
Không ai thuê đối tượng Bùi Văn Công giết nữ sinh Cao Mỹ D. bởi nhóm đối tượng đều thuộc cùng một đường dây. Ân oán của nhóm như thế nào dẫn tới việc nữ sinh xinh đẹp bị sát hại vẫn đang được làm sáng tỏ.

Tiết lộ mối quan hệ "đen tối" của mẹ nữ sinh giao gà với nhóm giết con mình

Thứ 2, 27/05/2019 | 11:41
Có nội tình “đen tối” nên khi khai báo về việc con gái mình bị bắt, bà Trần Thị Hiền (44 tuổi, trú huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên), mẹ nữ sinh Cao Thị Mỹ D. (SN 1997) bị sát hại đợt Tết vừa qua cũng không cung cấp những thông tin quan trọng.

Hàng vạn giáo viên mầm non đi “nâng chuẩn”, ai sẽ dạy học?

Thứ 3, 21/05/2019 | 19:11
Hàng vạn giáo viên mầm non sẽ phải đi học để nâng cao trình độ. Trong khi đó, lượng giáo viên đang rất thiếu. Các trường sẽ rơi vào tình trạng khan hiếm người dạy.
Cùng chuyên mục

Sinh viên luật bị bắt sau khi khắc ghi chú trên bút để gian lận thi cử

Thứ 7, 28/01/2023 | 20:09
Chuyện học sinh quay cóp, gian lận trong kiểm tra, thi cử thời nào cũng có. Bởi vậy học trò luôn sáng tạo ra các kiểu quay cóp, gian lận để đối phó, qua mặt thầy cô.

Cà Mau: Lớp học “vỡ lòng” của U60, U70

Thứ 7, 28/01/2023 | 10:00
Học viên của lớp học tình thương ở Gò Công và Sào Lưới đa phần là những phụ nữ nghèo, những cô, chú tóc đã điểm nhiều sương trắng nhưng vẫn đều đặn đến trường.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT mong muốn giáo dục Thủ đô có nhiều thay đổi thực chất

Thứ 6, 27/01/2023 | 16:09
Chúc Tết đầu năm, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT mong muốn năm 2023 Hà Nội tiếp tục có những thay đổi thực chất trong dạy và học.

Điểm danh những kỳ thi tuyển sinh riêng được tổ chức trong năm 2023

Thứ 6, 27/01/2023 | 10:52
Tới thời điểm hiện tại một số trường đại học đã thông tin về kỳ đánh giá năng lực, đánh giá tư duy.

Những trường đại học đầu tiên công bố đề án tuyển sinh 2023

Thứ 5, 26/01/2023 | 20:10
Đến nay, nhiều trường top đầu bắt đầu công bố phương án tuyển sinh đại học năm 2023, trong đó tăng chỉ tiêu phương thức xét tuyển riêng.
     
Nổi bật trong ngày

Lật xe khách trên đèo ở Phú Thọ, 10 người bị thương

Chủ nhật, 29/01/2023 | 21:17
Khoảng 14 giờ ngày 29/1, tại Km2+100 thuộc địa phận Đèo Cón (tỉnh Phú Thọ) xe khách chở 53 người đã lao vào ta-luy dương và bị lật khiến 10 người bị thương.

Một mình đi phượt, nam thanh niên bị rơi xuống vực sâu bất tỉnh

Chủ nhật, 29/01/2023 | 12:35
Một mình đi phượt qua đèo Hải Vân, Tp.Đà Nẵng nam thanh niên bị rơi xuống hố sâu, bất tỉnh.

Dự báo thời tiết ngày 30/1/2023: Hà Nội trời ấm dần

Thứ 2, 30/01/2023 | 05:00
Tin tức dự báo thời tiết mới nhất trong hôm nay (30/1). Cập nhật tin tức dự báo thời tiết nhanh và chính xác nhất trên Người Đưa tin.