Sau nhiều thập kỷ phòng thủ châu Âu phụ thuộc vào các hệ thống như Patriot và tên lửa PAC-3 của Mỹ, cuộc đua phát triển hệ thống chống tên lửa đạn đạo giá cả phải chăng hơn đang diễn ra mạnh mẽ.
Theo Defense News, hiện có 3 hướng đi mới tận dụng hợp tác quốc tế và nhu cầu cấp thiết toàn cầu để tạo ra các nền tảng đánh chặn rẻ hơn. Một số quan chức kỳ vọng nguyên mẫu đầu tiên sẽ sẵn sàng vào cuối năm 2026 – nhanh hơn nhiều so với tốc độ sản xuất Patriot hiện nay.
Điều này diễn ra trong bối cảnh thiếu hụt đạn dược do xung đột Mỹ-Israel với Iran, khi các lực lượng Mỹ được cho là đã tiêu hao đến khoảng 2/3 kho dự trữ trước xung đột, khi ít nhất 1.060-1.430 quả Patriot – mỗi quả khoảng 3,9 triệu USD – đã bị phóng đi, theo một phân tích mới của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).
Tình hình càng trầm trọng hơn bởi cuộc chiến ở Ukraine, nơi tên lửa đạn đạo vẫn là mối đe dọa mà Kiev khó lòng đối phó nếu thiếu các tên lửa đánh chặn như Patriot và quốc gia Đông Âu cũng đang trong tình trạng cạn kiệt đạn dược phòng không.
"Tiêu chuẩn vàng"
Động lực cho cuộc đua bắt đầu là từ phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO ở Ankara hồi đầu tháng 7, khi ông lần đầu tiên hứa cấp giấy phép cho Ukraine tự sản xuất tên lửa Patriot.
"Chúng tôi sẽ cấp phép cho các bạn sản xuất hệ thống Patriot. Điều đó khá tuyệt. Bằng cách này, các bạn sẽ không thể phàn nàn rằng chúng tôi không cung cấp đủ", ông Trump nói tại thời điểm đó, đồng thời cho biết thêm rằng các công ty sản xuất linh kiện của hệ thống, chủ yếu là Lockheed Martin, vẫn chưa được tham vấn về kế hoạch này.
Chưa đầy một tuần sau đó, Ukraine và 9 nước châu Âu đã khởi động một liên minh mới ở Paris nhằm triển khai hệ thống Freyja – một hệ thống chống tên lửa đạn đạo hoàn toàn mới, tập trung vào đạn đánh chặn do Ukraine sản xuất với giá chỉ bằng khoảng 1/5 so với Patriot.
Tên lửa Patriot nằm ở trung tâm của câu chuyện trong bối cảnh thiếu hụt đạn dược do xung đột Mỹ-Israel với Iran cũng như cuộc chiến ở Ukraine, nơi tên lửa đạn đạo vẫn là mối đe dọa đáng gờm. Ảnh: Military Times
Tiếp theo đó, Lockheed Martin đã công bố phiên bản Patriot rẻ hơn và sản xuất nhanh hơn, hình thành nên 3 hướng đi trong cuộc đua chế tạo vũ khí chống tên lửa đạn đạo trong bối cảnh mới.
Patriot vẫn là "tiêu chuẩn vàng" của Mỹ. Lockheed Martin sản xuất PAC-3 MSE với công nghệ hit-to-kill (đánh chặn bằng va chạm trực tiếp thay vì đầu đạn nổ phân mảnh truyền thống), trong khi Raytheon sản xuất PAC-2 GEM-T (nổ gần mục tiêu).
MSE là loại đạn phương Tây duy nhất được cho là đã thành công hạ gục tên lửa đạn đạo Nga, bao gồm cả tên lửa siêu thanh Kinzhal. Mỗi quả MSE có giá khoảng 3,9 triệu USD.
Ngày 29/7, Lầu Năm Góc đã trao cho Lockheed hợp đồng trị giá lên tới 58,62 tỷ USD nhằm tăng gấp 3 công suất sản xuất tên lửa Patriot vào cuối năm 2030.
Như vậy, trong số 3 hướng đi, hướng thứ nhất là cấp giấy phép cho Ukraine tự sản xuất PAC-3. Tuy nhiên, Tổng thống Trump ngày 31/7 đã bày tỏ nghi ngờ về việc Washington có cho phép Kiev tự sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot hay không.
"Chúng tôi chưa đồng ý với điều đó. Chúng tôi đang thảo luận về nó, nhưng rất khó để trao đi loại công nghệ đó", ông Trump nói với các phóng viên, lập luận rằng Washington phải "rất cẩn thận" khi chia sẻ công nghệ vũ khí tiên tiến của Mỹ.
Còn nếu điều này xảy ra, Ukraine sẽ là nước thứ hai ngoài Mỹ (sau Nhật Bản) được cấp giấy phép. Giấy phép có thể chỉ bao gồm tên lửa, với lắp ráp cuối cùng từ bộ linh kiện nhập khẩu.
Ba Lan, một quốc gia thành viên EU-NATO có chung đường biên giới phía Đông với Ukraine, đã nhanh chóng đề nghị đặt nhà máy sản xuất tên lửa Patriot trên lãnh thổ của mình vì lý do an ninh.
Chi phí vẫn khoảng 4 triệu USD/quả. Kiev ước tính cần 18–24 tháng để có dây chuyền thí điểm, nhưng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky kỳ vọng đến cuối 2026 sẽ có khả năng sản xuất.
Các phiên bản tương tự
Hướng thứ hai là hệ thống Freyja của công ty khởi nghiệp Fire Point (Ukraine). Đây là một hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo hoàn chỉnh theo kiểu Patriot, bao gồm tên lửa đánh chặn, bệ phóng, radar và mạng lưới chỉ huy-kiểm soát.
Ông Zelensky gọi Freyja là "một phiên bản tương tự của Patriot, nhưng là một hệ thống được sản xuất hàng loạt hơn và có giá thành rẻ hơn".
Tên lửa FP-7.X đã thực hiện chuyến bay thử nghiệm đầu tiên vào đầu tháng 6 và được chế tạo để tiêu diệt các mục tiêu tên lửa đạn đạo ở độ cao khoảng 45 km bằng đầu đạn phân mảnh nổ mạnh thay vì hit-to-kill như PAC-3.
Điểm đáng chú ý là mức giá mục tiêu khoảng 700.000 USD/quả. Công ty Ukraine dự kiến sản xuất 3 quả mỗi ngày từ tháng 8.
Ông Zelensky muốn hệ thống hoạt động trong vòng 12 tháng, và Liên minh Chống Tên lửa Đạn đạo – gồm Ukraine, Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Na Uy, Tây Ban Nha, Thụy Điển và Anh – đang đặt mục tiêu thực hiện vụ đánh chặn tên lửa đạn đạo thực tế đầu tiên vào cuối năm 2027.
"Chúng tôi có một mục tiêu đầy tham vọng: Có một sản phẩm khả thi tối thiểu (MVP) sẵn sàng vào nửa đầu năm tới", ông Davyd Aloian, Phó Thư ký Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine, nói với Reuters vào ngày 27/7. "Đó là một nguyên mẫu có thể chứng minh được những kết quả thực tiễn đầu tiên".
Lính cứu hỏa làm việc tại hiện trường một tòa nhà chung cư bị trúng tên lửa ở Kiev, ngày 1/8/2026. Ảnh: RFE/RL
Hướng thứ ba là tên lửa PAC-3 Adapted Capability Effector (PAC-3 ACE). Tên lửa mới này dự kiến sẽ có giá thành rẻ hơn đáng kể so với PAC-3 MSE hiện tại. Tên lửa mới này đã được Lockheed Martin trình làng tại Farnborough vào ngày 20/7.
Được xây dựng trên hệ thống điều khiển hỏa lực của PAC-3 và được kết nối hoàn toàn với hệ thống Patriot và Hệ thống Chỉ huy Tác chiến Tích hợp (IBCS) mà các lực lượng phòng không đồng minh đang sử dụng, PAC-3 ACE được thiết kế để chống lại các mối đe dọa sử dụng khí oxy – tức là các loại vũ khí dựa vào oxy để đẩy – cùng với tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo tầm gần và tầm ngắn, một cấp độ thấp hơn so với các mục tiêu cao cấp mà MSE được chế tạo để chống lại.
Lockheed sẽ phát triển và sản xuất PAC-3 ACE cùng đối tác Mỹ và châu Âu. Việc sản xuất quốc tế cũng đang được xem xét, với chuyến bay thử nghiệm đầu tiên dự kiến vào đầu năm 2028.
Gã khổng lồ công nghiệp quốc phòng Mỹ quảng cáo rằng ACE sẽ có giá chưa bằng một nửa so với MSE, tức khoảng 2 triệu USD/quả, mà không tiết lộ con số chính xác. Nhưng mức giá này vẫn ở mức cao đối với hầu hết khách hàng.
Theo Aviation Week, Lục quân Mỹ đang tìm kiếm loại đạn đánh chặn với giá dưới 1 triệu USD cho hệ thống M903 Patriot, còn Cơ quan Phòng thủ Tên lửa nhắm mức giá khoảng 750.000 USD.
Minh Đức (Theo Defense News, Aviation Week)
