Chùa Côn Sơn nằm tại xã Sơn Tiến, tỉnh Hà Tĩnh, dưới chân núi Thiên Nhẫn. Từ đây, chỉ khoảng 2 km là đến ngọn Hoàng Tâm, khu vực được xác định là địa điểm chính của thành Lục Niên, một trong những căn cứ quan trọng của nghĩa quân Lam Sơn trong cuộc kháng chiến chống quân Minh xưa.
Ngôi chùa được cho là xây dựng từ thế kỷ XV và gắn với nhiều câu chuyện được lưu truyền trong dân gian về thời kỳ nghĩa quân Lam Sơn hoạt động tại vùng đất này. Theo các tư liệu, chùa Côn Sơn nằm trong hệ thống di tích, thành lũy thuộc khu căn cứ Đỗ Gia của nghĩa quân Lam Sơn trên vùng đất Hà Tĩnh ngày nay.
Tương truyền, tên gọi Côn Sơn được Nguyễn Trãi đặt để gợi nhớ đến quê hương của ông. Trong những năm tháng nghĩa quân Lam Sơn chiến đấu chống quân Minh, khu vực này được xem là nơi cất giấu lương thực, của cải và vũ khí để phục vụ cuộc kháng chiến. Sau này, khi đất nước thái bình, Nguyễn Trãi được cho là đã xây dựng chùa Côn Sơn như một cách đáp lại tấm lòng của người dân địa phương, những người cưu mang, che chở và giúp đỡ nghĩa quân trong những năm tháng gian khổ.
Chùa hiện tọa lạc trên diện tích gần 8.000 mét vuông. Công trình mang kiến trúc chữ Nhị, gồm thượng điện và hạ điện. Trong đó, thượng điện được xây dựng theo kết cấu kiến trúc gỗ, mái kiểu chồng diêm với hai tầng, tám mái. Các hạng mục như tòa tam bảo, nhà tổ và cổng tam quan cũng được trùng tu, xây dựng đồng bộ.
Ông Nguyễn Doãn Sơn, phật tử tại chùa cho biết, ban đầu, chùa Côn Sơn là nơi thờ Phật. Sau khi Nguyễn Trãi qua đời, để tưởng nhớ những đóng góp của ông đối với dân, với nước, người dân đã tạc tượng ông cùng phu nhân Nguyễn Thị Lộ để thờ tại chùa bên cạnh các pho tượng Phật.
Trước đó, sau nhiều năm xuống cấp, chùa Côn Sơn đã được đầu tư hơn 14 tỷ đồng để trùng tu, tôn tạo và xây dựng thêm một số hạng mục. Công trình hoàn thành vào ngày 1/5/2023, góp phần tạo diện mạo khang trang hơn cho ngôi chùa cho đến hôm nay. Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng được lưu giữ, chùa Côn Sơn đã được UBND tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.
Hiện, chùa còn lưu giữ 8 pho tượng cổ, gồm 6 pho tượng Phật, tượng danh nhân Nguyễn Trãi và tượng bà Nguyễn Thị Lộ được đặt tại hạ điện. Tượng Phật mặc áo cà sa, ngồi thiền xếp bằng trên đài sen, khuôn mặt đầy đặn, cân đối, hài hòa được sơn son, thếp vàng đã xỉn màu có giá trị về nghệ thuật và cổ vật, toát lên vẻ từ bi, phổ độ.
Gần 600 năm trôi qua, ngôi chùa dưới chân núi Thiên Nhẫn vẫn hiện diện như một chứng nhân của thời gian. Những pho tượng cổ, câu chuyện về nghĩa quân Lam Sơn và dấu ấn Nguyễn Trãi được lưu giữ tại đây không chỉ góp phần làm phong phú đời sống tín ngưỡng của người dân mà còn nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử, nơi tình nghĩa quân dân đã trở thành điểm tựa trong những năm tháng chống giặc ngoại xâm.
Bà Tống Thị Lệ Hằng, Trưởng phòng Văn hóa xã Sơn Tiến, cho biết, đây là di tích cấp tỉnh, gắn với lịch sử cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và danh nhân Nguyễn Trãi. “Vào các dịp lễ, ngày kỷ niệm hằng năm, phật tử và người dân trong vùng vẫn tìm về chùa để thắp hương, tưởng nhớ và cầu bình an. Hiện tại, địa phương đang đề xuất đầu tư giai đoạn 2 để tiếp tục tu bổ, mở rộng khuôn viên và hoàn thiện thêm các hạng mục của chùa”, đại diện xã Sơn Tiến cho hay.
