Theo đồng chí Nguyễn Thành Sinh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai, mô hình cửa khẩu thông minh tại Lào Cai rất khả thi, bởi dự án được hình thành trên nền tảng pháp lý đầy đủ, sự đồng thuận cấp cao giữa Việt Nam-Trung Quốc và nhu cầu thực tiễn cấp bách của cặp cửa khẩu quốc tế Lào Cai, Việt Nam-Hà Khẩu, Trung Quốc.
Theo ông Vương Trinh Quốc, Trưởng ban Quản lý khu kinh tế tỉnh Lào Cai phân tích: Về mặt pháp lý, hàng loạt chủ trương lớn của Bộ Chính trị và của Chính phủ đã xác định rõ yêu cầu hiện đại hóa cửa khẩu, thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), logistics thông minh và kết nối dữ liệu qua biên giới. Đặc biệt, tại quyết định số 1620/QĐ-TTg ngày 20/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ ban hành kế hoạch triển khai xây dựng tỉnh Lào Cai trở thành trung tâm kết nối giao thương kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN với vùng tây nam Trung Quốc, trong đó giao nhiệm vụ cụ thể cho Lào Cai xây dựng mô hình cửa khẩu thông minh.
"Với yêu cầu rút ngắn thời gian thông quan, kiểm soát chất lượng hàng hóa ngày càng cao, việc xây dựng mô hình cửa khẩu thông minh tại cửa khẩu quốc tế đường bộ số II (Kim Thành) và cửa khẩu phụ Bản Vược, xã Bát Xát là yêu cầu tất yếu, khách quan, đồng thời cũng là "thời điểm vàng" để Lào Cai bứt phá trở thành trung tâm giao thương quốc tế", ông Vương Trinh Quốc nhấn mạnh.
Theo mô hình cửa khẩu thông minh tại tỉnh Lào Cai là mô hình cửa khẩu đồng bộ liên thông kết nối dữ liệu về phương tiện, hàng hóa giữa hai bên và vận chuyển hàng hóa qua cửa khẩu bằng phương tiện giao thông minh tự động hóa hoàn toàn theo thỏa thuận quốc tế giữa Việt Nam và Trung Quốc trong phạm vi, thời gian và không gian xác định.
Hơn thế, mô hình cửa khẩu thông minh được thiết kế trên ba yếu tố cốt lõi gồm cơ sở hạ tầng công trình, hạ tầng công nghệ và hệ thống thông tin, bảo đảm sự liên thông và đồng bộ trong quản lý và vận hành. Trên cơ sở đó, tỉnh dự kiến giao doanh nghiệp đủ năng lực tổ chức vận hành mô hình, qua đó huy động thêm nguồn lực xã hội và tăng tính linh hoạt trong khai thác.
Điều quan trọng là các lực lượng chuyên ngành tại cửa khẩu Lào Cai đều đã quen với việc vận hành nền tảng cửa khẩu số, cho nên có tính kế thừa khi ứng dụng mô hình cửa khẩu thông minh, không phải từ trạng thái khởi đầu. Đây là lợi thế mà ít cửa khẩu nào có được. Từ đầu tháng 11, Chi cục Hải quan khu vực VII đã đưa vào sử dụng công cụ Chatbot AI để phục vụ các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu. Đây là nền tảng số thông minh nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tra cứu văn bản; tự động giải đáp các câu hỏi liên quan đến pháp luật, quy định, chính sách hải quan và thủ tục xuất, nhập khẩu.
Đồng chí Nguyễn Thị Thanh Bình, Đội phó Đội Hải quan Cửa khẩu quốc tế Lào Cai cho biết: Hồ sơ thông quan hiện nay đã được tiếp nhận trên hệ thống điện tử, đồng thời tự động phân công công chức thực hiện, giảm thời gian và chi phí đi lại cho doanh nghiệp. Đơn vị chủ động ứng dụng các phần mềm để tra mã số và phần mềm thống kê số liệu, triển khai mạnh việc ứng dụng AI, dữ liệu lớn (Big Data) để thuận tiện trong công tác quản lý, điều hành, bảo đảm cắt giảm 30% số thủ tục hành chính, 30% thời gian giải quyết thủ tục hành chính và 30% chi phí giải quyết thủ tục hành chính.
Là đơn vị thường xuyên tham gia hoạt động xuất, nhập khẩu nông sản qua Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành (Lào Cai), anh Phạm Duy Nhật, Công ty trách nhiệm hữu hạn Đại Phúc cho biết: Trung bình mỗi tháng, công ty xuất khẩu từ 50 đến 100 container, với giá trị khoảng vài chục tỷ đồng. Do đó, các thủ tục để thông quan rất lớn. Ứng dụng Chatbot AI ra đời đã tạo điều kiện, hỗ trợ cho doanh nghiệp rất tốt trong quá trình làm thủ tục với lực lượng hải quan. Doanh nghiệp có thể tìm hiểu về mã HS hàng hóa, về biểu thuế của Nhà nước, rút ngắn thời gian tra cứu, được hướng dẫn chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, giấy tờ cần thiết để việc thông quan hàng hóa nhanh chóng, chính xác.
Về hạ tầng bao gồm các hạng mục chủ yếu như: Trung tâm điều hành thông minh; tuyến đường vận chuyển chuyên dụng cho phương tiện giao thông thông minh không người lái; khu tập kết, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu; cổng kiểm soát thông minh; khu nâng hạ container…
Về hạ tầng công nghệ, ứng dụng AI, IoT, Big Data, 5G, định vị vệ tinh với các thiết bị như máy soi X-Ray 6 chiều, cân điện tử, camera AI, barie tự động, robot giám sát và hệ thống quản lý phương tiện thông minh; về hệ thống thông tin: kết nối, trao đổi dữ liệu giữa Việt Nam - Trung Quốc, giữa các lực lượng quản lý và doanh nghiệp logistics qua mô hình ba chiều gồm: Cổng thông tin một cửa quốc gia - Nền tảng cửa khẩu số - Hệ thống quản lý cửa khẩu thông minh.
Mặt khác, Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II (Kim Thành) hiện là cửa khẩu có lưu lượng hàng hóa rất lớn, đặc biệt là nông sản có tính thời vụ, phân bón, than... Việc áp dụng tuyến đường vận chuyển chuyên dụng cho phương tiện không người lái, cổng kiểm soát thông minh, máy soi container sáu chiều và giám sát từ xa bằng AI cho phép tăng gấp đôi năng lực thông quan, giảm chi phí logistics 20 đến 30% mà không cần mở rộng cầu hiện hữu, khai thác cao nhất thời gian vận hành cửa khẩu.
Lãnh đạo Ban Quản lý Khu kinh tế Lào Cai nhận định, việc triển khai mô hình cửa khẩu thông minh giúp tăng năng lực thông quan gấp 2 lần, đồng thời chi phí logistics giảm từ 20 - 30%. Nâng cao quản lý nhà nước, đảm bảo an ninh biên giới, quy trình minh bạch, giảm ùn tắc, giảm phát thải…
Nguồn: Ban Quản lý Khu kinh tế Lào Cai.
Mỗi ngày thông quan khoảng 500 phương tiện
Để triển khai thành công mô hình cửa khẩu thông minh, tỉnh Lào Cai kiến nghị các cấp có thẩm quyền xem xét: Ban hành cơ chế thí điểm mô hình cửa khẩu thông minh tại Lào Cai như cho phép không áp dụng Giấy phép vận tải quốc tế trong thời gian thử nghiệm, hoàn thiện hành lang pháp lý về thủ tục qua lại biên giới, trao đổi thông tin dữ liệu và thời gian làm việc tai cửa khẩu.
Ưu tiên bố trí vốn ngân sách Trung ương, ngân sách tỉnh để hoàn thiện hạ tầng cửa khẩu phụ Bản Vược đồng bộ với cửa khẩu Kim Thành...
Ông Vương Trinh Quốc cho biết thêm, những năm qua, hoạt động xuất nhập khẩu tại Lào Cai đạt được nhiều kết quả tích cực.
Dù giai đoạn 2020–2023 chịu tác động nặng nề của đại dịch COVID-19, nhưng đến năm 2024 đã phục hồi mạnh mẽ, giá trị xuất nhập khẩu đạt 3,37 tỷ USD, tăng 56,4% so với năm 2023.
Tại cửa khẩu quốc tế đường bộ số II (Kim Thành), tổng giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu năm 2024 đạt 2,5 tỷ USD, tăng gần 90% so với cùng kỳ năm 2023; 8 tháng năm 2025 đạt khoảng 1,5 tỷ USD. Trung bình mỗi ngày có khoảng 500 phương tiện vận chuyển hàng hóa xuất nhập cảnh, trong đó hàng hóa nhập khẩu chiếm khoảng 80%.
Đối với cửa khẩu phụ Bản Vược, tỉnh Lào Cai đang tập trung đầu tư hạ tầng, chuẩn bị các điều kiện để đến năm 2026 chính thức mở lối thông quan.
Dự án cầu đường bộ qua sông Hồng khu vực biên giới Bát Xát, Lào Cai - Bá Sái, Vân Nam (Trung Quốc) và hạ tầng logistics đồng bộ sẽ tạo điều kiện để Bản Vược trở thành trung tâm trung chuyển logistics hiện đại, chia sẻ áp lực cho cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành và tạo đột phá mới trong giao thương quốc tế…
Thanh Tâm
