Từ 09 DNƯT đầu tiên năm 2011, đến nay Chương trình đã có 74 DNƯT; Mặc dù số lượng DNƯT chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số doanh nghiệp xuất nhập khẩu, nhóm này đóng góp khoảng 1/3 tổng kim ngạch cả nước.
15 năm chuyển mình cùng phương thức quản lý hải quan hiện đại
Được triển khai từ năm 2011 và chính thức được luật hóa tại Luật Hải quan năm 2014, Chương trình Doanh nghiệp ưu tiên (DNƯT) là một trong những bước chuyển quan trọng trong phương thức quản lý hải quan hiện đại: tạo thuận lợi nhiều hơn cho doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao, đồng thời tập trung nguồn lực quản lý vào các lĩnh vực, đối tượng có rủi ro cao hơn.
Sau 15 năm, quy mô Chương trình đã có bước phát triển rõ nét. Từ 09 DNƯT trong năm đầu triển khai, đến nay Việt Nam đã có 74 DNƯT, hoạt động trong nhiều lĩnh vực xuất nhập khẩu chủ lực như điện tử, công nghệ cao, sản xuất công nghiệp, dệt may, nông nghiệp và thủy sản. Trong đó, 10 DNƯT đồng thời là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao/ bán dẫn.
Những con số về kim ngạch cho thấy vai trò đáng kể của cộng đồng DNƯT đối với hoạt động thương mại quốc gia. Giai đoạn 2022-2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của các DNƯT liên tục đạt trên 230 tỷ USD/năm, tương đương khoảng 28-34% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước. Riêng năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của các DNƯT đạt khoảng 256,63 tỷ USD. Trong 6 tháng đầu năm 2026, con số này đạt khoảng 164,52 tỷ USD, tương đương khoảng 30% kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước.
Việc được công nhận DNƯT thể hiện sự ghi nhận của cơ quan Hải quan đối với doanh nghiệp đáp ứng các điều kiện, tiêu chí của Chương trình. Mặc dù số lượng chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng doanh nghiệp XNK, nhóm DNƯT đóng góp bình quân khoảng 1/3 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước. Đồng thời, đây cũng là cơ chế để cơ quan Hải quan chuyển mạnh từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên mức độ tuân thủ và rủi ro.
Phát biểu tại buổi lễ, ông Trần Đức Hùng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho biết:
Chương trình DNƯT không chỉ khẳng định uy tín, năng lực tuân thủ pháp luật của quý doanh nghiệp, mà còn là minh chứng cho sự nỗ lực chuyển mình mạnh mẽ của Hải quan Việt Nam trong việc hiện thực hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, hiện thực hóa các Nghị quyết của Bộ Chính trị (Nghị quyết số 57, 66, 68, 10-NQ/TW). Nhìn lại hành trình 15 năm qua, kể từ những ngày đầu triển khai thí điểm vào năm 2011, Chương trình Doanh nghiệp ưu tiên đã khẳng định vị thế là một bước cải cách mang tính đột phá, thay đổi căn bản phương thức quản lý hải quan từ truyền thống sang hiện đại. Từ một vài doanh nghiệp ban đầu, đến nay, cộng đồng doanh nghiệp ưu tiên đã lớn mạnh vượt bậc, đóng góp phần lớn vào tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước, trở thành những "mắt xích" vững chắc trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Dấu mốc 15 năm triển khai Chương trình Doanh nghiệp ưu tiên đã mở ra một giai đoạn hợp tác chiến lược mới cao hơn, chặt chẽ hơn. Thời gian tới, ngành Hải quan cam kết tiếp tục tạo dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn, ổn định và dễ thực thi để mọi loại hình doanh nghiệp cùng phát triển bền vững.
Tạo thuận lợi nhưng không giảm yêu cầu tuân thủ
Điểm đáng chú ý của Chương trình không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp được công nhận, mà còn ở sự thay đổi trong phương thức quản lý của cơ quan Hải quan. Từ việc kiểm soát từng giao dịch, cơ quan Hải quan ngày càng chuyển mạnh sang quản lý dựa trên rủi ro, mức độ tuân thủ và hệ thống quản trị của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp được công nhận DNƯT được hưởng nhiều biện pháp tạo thuận lợi về thủ tục hải quan, kiểm tra, quản lý thuế, kiểm tra sau thông quan và các thuận lợi theo các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên (MRA), qua đó góp phần giảm thời gian, chi phí và tăng tính chủ động trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Song song với tạo thuận lợi, yêu cầu đối với DNƯT ngày càng được nâng cao, doanh nghiệp phải duy trì mức độ tuân thủ pháp luật hải quan, có hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả và các điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên trong suốt quá trình hoạt động đồng thời hợp tác với cơ quan hải quan trong công tác kiểm tra, giám sát và quản lý rủi ro…
Năm 2025, khuôn khổ pháp lý về DNƯT tiếp tục được hoàn thiện với Luật số 90/2025/QH15, Nghị định số 167/2025/NĐ-CP, Thông tư số 121/2025/TT-BTC và các quy định hướng dẫn. Trong đó, yêu cầu về kiểm soát nội bộ, an ninh chuỗi cung ứng và trách nhiệm duy trì tuân thủ được nâng cao, đồng thời mở rộng cơ chế tạo thuận lợi đối với doanh nghiệp công nghệ cao và một số lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Cùng với việc tạo thuận lợi, công tác quản lý, giám sát sau công nhận cũng được tăng cường. Riêng năm 2025, cơ quan Hải quan đã tạm đình chỉ chế độ ưu tiên đối với 04 doanh nghiệp và đình chỉ/chấm dứt chế độ ưu tiên đối với 03 doanh nghiệp. Điều này thể hiện rõ quan điểm: chế độ ưu tiên không phải là một đặc quyền vô thời hạn; doanh nghiệp chỉ tiếp tục được hưởng ưu tiên khi duy trì thực chất các điều kiện và chuẩn mực tuân thủ.
Mở rộng lợi ích DNƯT từ Việt Nam ra thị trường quốc tế
Cùng với hoàn thiện Chương trình trong nước, một trong những hướng phát triển quan trọng của Chương trình DNƯT là tăng cường hợp tác quốc tế thông qua các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên (MRA).
Đến nay, Việt Nam đã ký 02 MRA với ASEAN và Hàn Quốc; hoàn thành triển khai MRA ASEAN giai đoạn 1 từ ngày 31/3/2026 và giai đoạn 2 từ ngày 30/6/2026; đồng thời tiếp tục triển khai MRA Việt Nam - Hàn Quốc và nghiên cứu hợp tác theo hướng song phương, đa phương với Trung Quốc và các đối tác khác.
MRA góp phần mở rộng các biện pháp tạo thuận lợi cho DNƯT Việt Nam khi tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Đây cũng là bước đi phù hợp với xu hướng các cơ quan Hải quan trên thế giới tăng cường hợp tác, chia sẻ thông tin và công nhận lẫn nhau đối với các doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao.
Đối với doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu, việc được nhận diện là doanh nghiệp tuân thủ trong các chương trình AEO của đối tác thương mại có thể tạo thêm thuận lợi trong chuỗi logistics xuyên biên giới, đồng thời nâng cao mức độ tin cậy của doanh nghiệp khi tham gia thị trường quốc tế.
Cùng xây dựng Chương trình DNƯT hiện đại, thực chất và hội nhập sâu hơn
Trong giai đoạn tới, Hải quan Việt Nam định hướng phát triển Chương trình DNƯT theo chiều sâu, gắn tạo thuận lợi với quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro, chuyển đổi số và an ninh chuỗi cung ứng. Trong đó viecj tạo điều kiện cho doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp quản trị và tuân thủ tốt tham gia Chương trình; đồng thời mở rộng công nhận lẫn nhau với các đối tác quốc tế, được áp dụng các cơ chế thuận lợi như giảm tỷ lệ kiểm tra, ưu tiên thông quan, rút ngắn thời gian xử lý, từ đó giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Sau 15 năm, Chương trình DNƯT đã hình thành một nhóm doanh nghiệp tin cậy có đóng góp lớn cho thương mại quốc gia; đồng thời tạo cơ sở để cơ quan Hải quan chuyển mạnh sang phương thức quản lý dựa trên rủi ro, tuân thủ và hệ thống quản trị của doanh nghiệp. Chương trình cũng tạo nền tảng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới công nhận lẫn nhau AEO quốc tế.
Với cộng đồng doanh nghiệp, AEO có thể được nhìn nhận như một "chìa khóa" mở rộng cánh cửa thuận lợi trong hoạt động xuất nhập khẩu – nhưng chiếc chìa khóa đó được xây dựng từ chính năng lực tuân thủ, quản trị minh bạch và kiểm soát rủi ro của doanh nghiệp.
Với cơ quan Hải quan, mục tiêu không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp được công nhận mà còn phải bảo đảm chất lượng, uy tín và tính thực chất của Chương trình. Việc tạo thuận lợi phải đi cùng quản lý rủi ro, không hạ thấp tiêu chuẩn và không buông lỏng quản lý.
Khi Việt Nam tiếp tục mở rộng các thỏa thuận công nhận lẫn nhau về DNƯT, mỗi doanh nghiệp được công nhận không chỉ hưởng lợi từ những thuận lợi trong thủ tục hải quan mà còn góp phần xây dựng hình ảnh, uy tín của doanh nghiệp Việt Nam và Hải quan Việt Nam trong chuỗi cung ứng quốc tế.
Từ một chương trình thí điểm với 9 doanh nghiệp năm 2011 đến cộng đồng 74 DNƯT hiện nay, hành trình 15 năm cho thấy AEO đang ngày càng trở thành một cấu phần quan trọng trong hệ sinh thái tạo thuận lợi thương mại. Với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số, mở rộng hợp tác quốc tế và nâng cao chất lượng tuân thủ, "chìa khóa" AEO được kỳ vọng sẽ tiếp tục mở thêm những cánh cửa mới cho doanh nghiệp Việt Nam trên hành trình hội nhập và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thanh Tâm
