Trên đường Phan Chu Trinh, phường Tân Ninh (tỉnh Tây Ninh), căn nhà cổ của Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của thời gian. Mái ngói âm dương phủ rêu phong, những hàng cột gỗ gõ đỏ nhuốm màu năm tháng và từng ô cửa gỗ cũ kỹ vẫn lưu giữ dấu ấn của hơn một thế kỷ lịch sử.
Được xây dựng từ năm 1894, ngôi nhà đã trải qua 132 năm với diện tích ngôi nhà rộng gần 480 m² với phần nhà chính và nhà sau được bố trí cân đối. Chủ nhân của công trình là ông Nguyễn Văn Kiên (1854-1914), người gốc miền Trung, từng giữ chức Đốc phủ sứ dưới thời Pháp thuộc. Khi vào Nam lập nghiệp, ông đã mang theo cả phong cách kiến trúc quê hương, tạo nên một công trình hiếm thấy giữa vùng đất Tây Ninh.
Kiến trúc nhà cổ có nền nhà cao hơn 1m so với sân vườn, bó vỉa bằng đá xanh. Theo kinh nghiệm dân gian, chủ nhân đã cho đổ một lớp muối hạt dày 10 cm trước khi lót nền bằng gạch tàu hình lục giác. Chung quanh nhà xây tường gạch dày 40 cm kết dính bằng hồ vôi ô dước.
Mái lợp ngói vảy cá. Tổng cộng nhà có 32 cột gỗ, hai hàng cột giữa nhà cao khoảng 8m, có đường kính khoảng một người ôm. Toàn bộ cột, kèo, vách, sàn cho đến bàn thờ được làm hoàn toàn bằng các loại gỗ quý.
Bước qua những cánh cửa gỗ lớn, không gian bên trong mở ra đầy trang nghiêm. Chính giữa là bàn thờ Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên cùng nhiều hiện vật cổ vẫn được con cháu gìn giữ cẩn trọng.
Những bộ trường kỷ, tủ thờ, bộ ván gỗ, tranh kính và đèn chùm cổ tạo nên không gian đậm chất truyền thống nhưng vẫn thấp thoáng dấu ấn phương Tây.
Theo anh Nguyễn Anh Kiệt (cháu đời thứ năm của Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên) cho biết, dù đã trải qua khoảng bốn lần trùng tu, gia đình vẫn cố gắng giữ tối đa những giá trị nguyên bản của ngôi nhà. Tuy nhiên, mối mọt và sự xuống cấp của kết cấu gỗ đang trở thành thách thức lớn. Nhiều hạng mục buộc phải tính đến phương án hạ giải để phục dựng nhằm bảo tồn lâu dài.
Nhà cổ Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên được UBND tỉnh Tây Ninh xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh vào năm 2017.
Giữa những đổi thay không ngừng của đô thị, ngôi nhà cổ Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên vẫn âm thầm tồn tại như một bảo tàng sống về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc. Mỗi đường nét chạm khắc, mỗi viên gạch cũ hay từng hàng cột gỗ đều lưu giữ ký ức của một thời vàng son. Đó không chỉ là tài sản của một dòng họ, mà còn là di sản quý giá cần được gìn giữ để những thế hệ mai sau vẫn còn cơ hội chạm vào hơi thở của quá khứ.
Đoàn Vũ
