Củ bình vôi là dược liệu quen thuộc, được sử dụng trong các bài thuốc theo hướng an thần, hỗ trợ giấc ngủ. Tuy nhiên, ít người biết một nghịch lý loài cây thuốc này từng được xếp vào nhóm EN (nguy cấp) trong Sách Đỏ Việt Nam 2007.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam chia sẻ với Vietnamnet bình vôi (Stephania rotunda) có phần thân củ phát triển lớn, thường nhô một phần lên khỏi mặt đất. Đây cũng là bộ phận được thu hái làm thuốc, đồng nghĩa với việc khai thác thường phải đào cả cây.
Việc thu hái kéo dài trong tự nhiên trở thành một trong những áp lực khiến nguồn bình vôi hoang dã suy giảm.
Bình vôi được biết đến nhiều nhất với công dụng hỗ trợ an thần và giấc ngủ. Từ củ bình vôi, các nhà khoa học đã phân lập được nhiều alkaloid, trong đó L-tetrahydropalmatin (rotundin) là hoạt chất quen thuộc, từng được sử dụng trong các chế phẩm theo hướng an thần, hỗ trợ giấc ngủ và giảm đau.
"Nhắc đến bình vôi, nhiều người nghĩ ngay đến dược liệu hỗ trợ chữa mất ngủ. Đây là một trong những cây thuốc an thần khá nổi tiếng của Việt Nam", Tiến sĩ Phương cho biết.
Tuy nhiên, chính vì có các hoạt chất tác động lên hệ thần kinh, bình vôi không nên được sử dụng tùy tiện như một loại trà thảo dược thông thường.
Ảnh minh họa
Trong thực tế, một số người có thói quen bắt gặp củ bình vôi ngoài tự nhiên thì đào về ngâm rượu hoặc sắc uống. Theo chuyên gia, cách sử dụng này không được khuyến khích.
Trước hết, Stephania là một chi có nhiều loài, trong đó hình thái củ của một số loài có thể tương đối giống nhau. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào hình dáng "giống bình đựng vôi" để xác định một cây có thể sử dụng làm thuốc.
Bên cạnh đó, bình vôi chứa các alkaloid có hoạt tính dược lý trên hệ thần kinh. Do đó, quan niệm "thuốc Nam lành nên dùng bao nhiêu cũng được" là sai lầm.
Đặc biệt, với những quần thể bình vôi trong tự nhiên thuộc diện cần bảo tồn, việc tùy tiện đào cả cây để sử dụng càng làm gia tăng áp lực lên nguồn dược liệu hoang dã.
Hiện bình vôi đã được trồng ở một số nơi, dù diện tích còn khá khiêm tốn. Theo Tiến sĩ Phương, phát triển nguồn nguyên liệu trồng là hướng cần được khuyến khích nhằm giảm phụ thuộc vào việc khai thác cây trong tự nhiên.
Một cây thuốc quý không đồng nghĩa với việc không được sử dụng. Điều quan trọng là nguồn nguyên liệu phải được kiểm soát và khai thác theo hướng bền vững.
Chuyên gia cũng lưu ý không nên coi bình vôi đơn giản như một loại trà thảo dược để sử dụng hằng ngày. Các alkaloid trong cây có tác dụng dược lý thực sự, vì vậy việc sử dụng cần phù hợp về liều lượng và cách dùng.
Mất ngủ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như căng thẳng, lo âu, sử dụng chất kích thích như cà phê, chè, bệnh lý, tác dụng của thuốc đang dùng hoặc các rối loạn giấc ngủ.
Vì vậy, nếu tình trạng mất ngủ kéo dài, người bệnh cần tìm hiểu nguyên nhân và có hướng xử lý phù hợp, thay vì tự ý sử dụng bình vôi hoặc các dược liệu an thần trong thời gian dài.
Bình vôi vừa là một cây thuốc có giá trị, vừa là nguồn tài nguyên cần được bảo tồn. Sử dụng đúng cách và bảo vệ nguồn cây trong tự nhiên là hai việc cần được thực hiện song song.
Củ bình vôi được dùng làm thuốc thế nào?
Bộ phận được sử dụng làm dược liệu là củ bình vôi, thực chất là phần gốc của thân cây phình to. Củ có thể được thu hái quanh năm, sau đó cạo bỏ lớp vỏ ngoài, thái lát, phơi hoặc sấy khô trước khi bào chế thành bột hoặc dùng để chiết xuất.
Theo y học hiện đại, củ bình vôi chứa nhiều alkaloid như rotundin, cycleanin, stepharin và roemerin. Trong đó, rotundin được biết đến với tác dụng an thần, gây ngủ và giảm đau, góp phần tạo nên giá trị của bình vôi trong các chế phẩm hỗ trợ giấc ngủ.
Theo y học cổ truyền, bình vôi có vị đắng, ngọt, được sử dụng với tác dụng an thần, trấn kinh và hỗ trợ một số chứng liên quan đến mất ngủ, suy nhược, chóng mặt.
Bình vôi được sử dụng hỗ trợ mất ngủ
Trong các bài thuốc cổ truyền, bình vôi thường được phối hợp với những dược liệu khác như lạc tiên, lá vông nem, liên tâm, cam thảo, hạt sen, long nhãn hoặc nhân hạt táo chua.
Ngoài công dụng an thần, bình vôi cũng được đề cập trong một số bài thuốc dùng cho các chứng viêm nhiễm đường hô hấp trên hoặc đau nhức xương khớp.
Theo Sức khỏe & Đời sống, người dân không nên tự phối hợp hoặc sử dụng các bài thuốc này để điều trị bệnh. Liều lượng và cách dùng cần được lựa chọn phù hợp với từng trường hợp và có sự hướng dẫn của người có chuyên môn.
Trúc Chi (t/h)
