Miễn phí xe buýt: “Chúng ta có cần xa xỉ quá sớm thế không?”

Chủ trương miễn phí toàn bộ hơn 100 tuyến xe buýt nội tỉnh tại Tp.HCM, với dự kiến ngân sách khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm, đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận.

Nhiều ý kiến cho rằng đây là bước đi mạnh mẽ nhằm thúc đẩy giao thông công cộng, song cũng đặt ra không ít băn khoăn về tính cần thiết và hiệu quả của chính sách này.

Lựa chọn phương tiện không chỉ vì giá

Trao đổi với Người Đưa Tin, TS. Nguyễn Xuân Thủy – chuyên gia giao thông với hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực vận tải, đây là một giải pháp trong điều tiết hệ thống giao thông, song trong điều kiện hiện nay của Tp.HCM, ông Thủy chưa hoàn toàn ủng hộ việc thực hiện chủ trương này.

Theo ông Thủy, xét về mặt chủ trương, việc miễn phí xe buýt là một ý tưởng có nhiều điểm tích cực, thể hiện tính nhân văn khi góp phần giảm chi phí đi lại cho người dân, đồng thời có thể tạo động lực thúc đẩy sử dụng giao thông công cộng, qua đó giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường đô thị.

"Khi đi xe buýt không mất đồng nào thì rõ ràng là người dân sẽ thích đi hơn. Như vậy, việc miễn phí có thể giúp gia tăng tỷ lệ người sử dụng xe buýt, qua đó phần nào làm giảm áp lực giao thông. Ở đây lợi ích của xe buýt chúng ta không cần bàn cãi thêm", ông Thủy nói.

Tuy nhiên, theo ông, tác động của chính sách này có giới hạn nhất định. Dù có thể giúp nâng tỷ lệ người sử dụng xe buýt từ mức 10–12% hiện nay lên khoảng 15–20%, song khó có thể tạo ra một bước đột phá mang tính căn bản.

Nguyên nhân là bởi việc lựa chọn phương tiện của người dân không chỉ phụ thuộc vào chi phí, mà còn chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố như mức độ phủ của mạng lưới, khả năng kết nối, tính thuận tiện, thời gian di chuyển và chất lượng dịch vụ.

Trong khi đó, nếu những yếu tố cốt lõi này chưa được cải thiện đồng bộ, thì ngay cả khi miễn phí hoàn toàn, xe buýt cũng khó trở thành lựa chọn ưu tiên của đa số người dân.

Vai trò của giá vé

Một vấn đề khác được TS. Nguyễn Xuân Thủy nhấn mạnh là vai trò của giá vé trong việc hình thành ý thức sử dụng phương tiện công cộng. Theo ông, việc duy trì mức giá vé hợp lý không chỉ giúp tạo nguồn thu bổ sung cho ngân sách mà còn góp phần nâng cao ý thức, kỷ luật của người dân khi tham gia giao thông.

"Tôi cho rằng là nếu sử dụng vé với giá rẻ thì vẫn đem lại những giá trị tích cực. Người dân sẽ trách nhiệm hơn trong vấn đề đi lại, coi xe buýt là một giá trị. Ngược lại, nếu hoàn toàn miễn phí, có thể xuất hiện tâm lý coi nhẹ dịch vụ, ảnh hưởng đến văn hóa giao thông và hiệu quả khai thác", ông Thủy nói.

Mặt khác, giá vé cũng là một yếu tố quan trọng để duy trì trách nhiệm và kỷ luật trong vận hành dịch vụ công cộng, tránh tình trạng "cha chung không ai khóc". Khi không còn nguồn thu từ vé, đơn vị khai thác sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước, dễ làm giảm áp lực cạnh tranh và động lực cải thiện chất lượng dịch vụ. Khi đó, nhu cầu tối ưu hóa vận hành, nâng cao hiệu quả khai thác cũng có nguy cơ bị suy giảm, khiến hệ thống dễ rơi vào trạng thái trì trệ. Thực tế này từng được ghi nhận trong giai đoạn bao cấp trước đây.

Bên cạnh đó, nguồn thu từ giá vé cũng góp phần bảo đảm thu nhập, duy trì lực lượng lao động trong ngành xe buýt, qua đó giữ ổn định hoạt động của toàn hệ thống.

Theo ông Thủy, vẫn chỉ nên miễn phí xe buýt cho một số đối tượng đặc thù như hiện nay như người cao tuổi, học sinh, sinh viên, gia đình chính sách, người yếu thế thay vì miễn phí đại trà. Đây là những nhóm cần được hỗ trợ trực tiếp, trong khi những người có thu nhập cao vẫn nên đóng góp với mức giá vé hợp lý.

"Người dân vẫn chấp nhận và sẵn sàng chi trả mức giá vé thấp (khoảng 5.000–10.000 đồng/lượt). Đó cũng là một cách để họ đóng góp cho sự phát triển của thành phố", ông Thủy nói.

Bên cạnh đó, để phát triển giao thông công cộng một cách bền vững, cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng hệ thống, bao gồm mở rộng mạng lưới, bảo đảm tính đúng giờ, cải thiện thái độ phục vụ và tăng tính kết nối giữa các phương thức vận tải.

Đầu tư nguồn lực cần có sự lựa chọn

Theo ông Thủy, hiện nay đã có một số quốc gia đã triển khai chính sách miễn phí xe buýt nhằm khuyến khích người dân chuyển sang phương tiện công cộng. Tuy nhiên, đây đều là những quốc gia phát triển, có thu nhập cao. Điều này khác hẳn với bối cảnh kinh tế – xã hội của Việt Nam

Với quy mô chi ngân sách khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm, đây là khoản đầu tư rất lớn trong bối cảnh Việt Nam đang cần tích lũy để "tăng trưởng hai con số", còn nhiều nhu cầu cấp thiết khác.

"Tôi tin rằng Tp.HCM có đủ năng lực tài chính để mỗi năm thu xếp 7.000 tỷ cho chính sách này. Nhưng chúng ta có cần xa xỉ quá sớm thế không, trong khi ngay chính Tp.HCM vẫn còn rất nhiều vấn đề cấp thiết cần xử lý", ông Thủy nêu quan điểm, đồng thời cho rằng nguồn lực này nếu được phân bổ cho các lĩnh vực khác có thể mang lại hiệu quả xã hội thiết thực hơn.

Từ kinh nghiệm thực tiễn nhiều năm trong ngành giao thông, TS. Nguyễn Xuân Thủy cho rằng mọi chính sách lớn cần được cân nhắc trên cơ sở tổng thể, hài hòa giữa mục tiêu phát triển và khả năng nguồn lực.

Việc miễn phí xe buýt, nếu không được thiết kế hợp lý và có thời điểm thích hợp, có thể dẫn đến những hệ quả ngoài mong muốn, thậm chí làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách.

"Việc miễn phí vé xe buýt là một chính sách tốt và tôi tin là việc miễn phí xe buýt sẽ được rất nhiều người ủng hộ. Nhưng điều mà chúng ta đang hướng tới một hệ thống giao thông công cộng không chỉ dành cho những người thu nhập thấp mà là nơi ngay cả những người giàu có cũng tự nguyện sử dụng vì sự tiện lợi, nhanh chóng, văn minh và hiệu quả hơn xe cá nhân.

Do đó, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc miễn phí hay không, mà là phải nâng cao chất lượng dịch vụ, hoàn thiện mạng lưới, bảo đảm tính đúng giờ, thuận tiện và an toàn, để xe buýt thực sự trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với mọi tầng lớp người dân", ông Thủy nhấn mạnh.

Trong bối cảnh Tp.HCM đang tìm kiếm các giải pháp giảm ùn tắc và ô nhiễm, chủ trương miễn phí xe buýt là một ý tưởng đáng cân nhắc.

Tuy nhiên, như TS. Nguyễn Xuân Thủy phân tích, vấn đề không chỉ nằm ở việc "miễn phí bao nhiêu", mà quan trọng hơn là lựa chọn thời điểm phù hợp để áp dụng để phát huy hiệu quả tối đa.