Nhiều người mặc định vitamin và thực phẩm chức năng là "thuốc bổ", có thể sử dụng tùy ý mà không cần theo dõi y khoa. Tuy nhiên theo cảnh báo của chuyên gia chính thói quen tưởng chừng vô hại này đang âm thầm gây tổn thương gan.
Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam) cho biết, gan được ví như "bộ lọc trung tâm" của cơ thể đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải các chất lạ. Tuy nhiên, cơ quan này đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ việc người dân sử dụng tràn lan các loại vitamin và thực phẩm chức năng.
"Không ít người tin rằng các sản phẩm "viên bổ", "chiết xuất thảo dược" hay "detox" là an toàn tuyệt đối, có thể dùng dài ngày mà không cần theo dõi. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan", bác sĩ Hoàng nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam).
Thực tế, y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp viêm gan cấp, suy gan, thậm chí phải ghép gan có liên quan đến việc sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là "tăng đề kháng", "giải độc gan".
Theo bác sĩ Hoàng, tình trạng này trong y học được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI).
"Có hai cơ chế chính gây tổn thương gan. Thứ nhất là độc tính trực tiếp phụ thuộc liều, dùng càng nhiều nguy cơ càng cao, điển hình như vitamin A liều cao. Thứ hai là độc tính đặc ứng xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm, liên quan đến yếu tố gen và miễn dịch, rất khó dự đoán", ông phân tích.
Một trong những nguyên nhân phổ biến là thói quen sử dụng nhiều loại viên uống cùng lúc. Không ít người hình thành "lịch uống" dày đặc như buổi sáng dùng đa vitamin, buổi trưa bổ sung viên "giải độc gan", buổi chiều uống collagen, buổi tối thêm sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ, thậm chí kết hợp cả thuốc giảm cân hoặc tăng cơ.
"Mỗi sản phẩm có thể chứa hàng chục hoạt chất khác nhau và phần lớn đều phải chuyển hóa qua gan. Khi sử dụng đồng thời nhiều loại gan dễ rơi vào tình trạng quá tải", bác sĩ Hoàng cho hay.
Ông cũng chỉ ra rằng, hệ enzyme của gan đặc biệt là Cytochrome P450 (CYP450) sẽ bị "quá tải" khi phải xử lý cùng lúc nhiều hợp chất. Sự tương tác giữa các chất có thể gây ức chế hoặc cảm ứng enzyme làm thay đổi quá trình chuyển hóa dẫn đến tích tụ các chất vượt ngưỡng an toàn hoặc tạo ra các chất trung gian gây độc cho tế bào gan.
Đáng lo ngại, trên thị trường hiện nay nhiều sản phẩm quảng cáo "công thức độc quyền", "chiết xuất bí truyền" nhưng không công bố rõ hàm lượng từng thành phần. Điều này khiến người dùng khó đánh giá nguy cơ trong khi gan vẫn phải xử lý một "hỗn hợp hóa học" không rõ nồng độ.
Không phải tất cả vitamin và thực phẩm chức năng đều gây hại nếu sử dụng đúng cách. Tuy nhiên một số nhóm đã được ghi nhận có nguy cơ cao gây tổn thương gan, đặc biệt là các vitamin tan trong chất béo như A, D, E, K.
"Khác với vitamin tan trong nước có thể đào thải qua nước tiểu, nhóm vitamin tan trong chất béo có xu hướng tích lũy trong gan và mô mỡ. Việc sử dụng liều cao kéo dài có thể gây hậu quả nghiêm trọng như xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, rối loạn đông máu hoặc tăng canxi máu", bác sĩ Hoàng cảnh báo.
Lạm dụng nhiều loại vitamin và thực phẩm chức năng cùng lúc có thể khiến gan quá tải, dẫn đến tổn thương (Ảnh minh họa).
Điều nguy hiểm là phần lớn các trường hợp tổn thương gan diễn tiến âm thầm. Người bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng chỉ phát hiện khi xét nghiệm thấy men gan tăng dấu hiệu cho thấy tế bào gan đã bị tổn thương.
Theo khuyến cáo, người dân cần lưu ý các dấu hiệu cảnh báo như rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau vùng hạ sườn phải, vàng da – vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa da dai dẳng, sốt nhẹ, phát ban hoặc nổi mề đay… để đi khám kịp thời.
Về nguyên tắc phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất có thể được đáp ứng thông qua chế độ ăn cân đối, giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm đa dạng.
"Chỉ một số nhóm đối tượng đặc biệt mới cần bổ sung theo chỉ định, như phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người mắc bệnh lý tiêu hóa hoặc kém hấp thu, người sau phẫu thuật đường ruột hay trẻ suy dinh dưỡng", bác sĩ Hoàng cho biết.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, việc tự ý sử dụng vitamin liều cao trong thời gian dài là không cần thiết, thậm chí có thể dẫn đến tình trạng "nhiễm độc thầm lặng" cho gan và thận.
Trong trường hợp phát hiện men gan tăng liên quan đến việc sử dụng thực phẩm bổ sung, chuyên gia khuyến cáo cần ngừng ngay tất cả các sản phẩm đang dùng, kể cả những loại được quảng cáo là "bổ gan" hay "giải độc".
"Ở nhiều trường hợp, gan có khả năng tự phục hồi sau vài tuần đến vài tháng nếu được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời", bác sĩ Hoàng nói, đồng thời lưu ý hiện chưa có thuốc đặc hiệu cho đa số trường hợp tổn thương gan do thực phẩm chức năng, việc điều trị chủ yếu là hỗ trợ và điều chỉnh lối sống.
Để bảo vệ gan các chuyên gia khuyến nghị người dân nên ưu tiên dinh dưỡng tự nhiên, hạn chế rượu bia, không hút thuốc, duy trì vận động và chỉ sử dụng vitamin, thực phẩm chức năng khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ.
"Giữa một chế độ ăn lành mạnh và một hộp "viên uống thần kỳ", lựa chọn an toàn cho lá gan luôn là sự cân bằng và tiết chế", bác sĩ Hoàng nhấn mạnh.
