Tranh cãi SGK Lịch sử lớp 5: Cần nhìn từ tổng thể Chương trình giáo dục phổ thông 2018

Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện một số ý kiến xoay quanh nội dung sách giáo khoa (SGK) môn Lịch sử - Địa lí lớp 5 thuộc bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống. Theo đó, có quan điểm cho rằng SGK chỉ đề cập đến Nguyễn Ánh (vua Gia Long) mà không giảng dạy về Quang Trung và phong trào Tây Sơn, từ đó quy kết nội dung sách giáo khoa là sai lệch, phiến diện trong cách tiếp cận lịch sử.

Không đồng tình với quan điểm, cô Hoàng Thị Hoa Mai - Giáo viên Lịch sử Trường THCS Hội Hợp (Phú Thọ) cho rằng việc nói SGK Lịch sử - Địa lí lớp 5 'bỏ qua' phong trào Tây Sơn là chưa chính xác.

"Thực tế, nội dung về phong trào Tây Sơn và Quang Trung được dạy khá đầy đủ và sâu hơn ở chương trình Lịch sử lớp 8. Có thể thấy, ý đồ của nhóm tác giả là dành những kiến thức phức tạp, đòi hỏi tư duy lịch sử cao hơn cho cấp THCS, khi học sinh đã đủ khả năng tiếp nhận", cô Mai nhận định.

Theo nữ giáo viên, nếu nhìn vào mạch lịch sử sau thời kỳ Hậu Lê sẽ là giai đoạn Nam - Bắc, Trịnh - Nguyễn phân tranh và quá trình mở rộng bờ cõi xuống phía Nam. Trong bối cảnh đất nước rối ren, phong trào Tây Sơn xuất hiện để giải quyết những mâu thuẫn kéo dài hàng chục năm. Đây là phần kiến thức tương đối khó, đòi hỏi học sinh phải hiểu được diễn biến lịch sử và vai trò của các lực lượng chính trị, nên với lứa tuổi tiểu học sẽ rất khó tiếp cận hết bản chất vấn đề.

"Ở chương trình lớp 5, nội dung về thời Hậu Lê cũng chủ yếu nhấn mạnh thành tựu, chứ chưa đi sâu vào giai đoạn suy tàn hay chuyển tiếp sang Tây Sơn. Tôi cho rằng điều này hợp lý về mặt sư phạm.

Việc giảng dạy lịch sử không chỉ phụ thuộc vào sách, mà còn phụ thuộc vào cái tâm và kiến thức của người dạy. Khi học sinh lên THCS, giáo viên sẽ có điều kiện phân tích đầy đủ hơn vai trò của Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn", cô Mai bày tỏ.

Theo quan điểm cá nhân, nữ giáo viên Lịch sử tin rằng nhóm tác giả cũng xuất phát từ cách nhìn sư phạm đó khi biên soạn chương trình.

Trao đổi với Người Đưa Tin, Thạc sĩ Hồ Như Hiển - Giáo viên Lịch sử Trường liên cấp Đông Bắc Ga (Thanh Hóa) cho rằng, lịch sử là lĩnh vực rất dễ phát sinh tranh luận. Tuy nhiên, để mọi cuộc tranh luận bảo đảm tính xây dựng, khoa học và khách quan, điều quan trọng nhất là phải dựa trên căn cứ chung, được thừa nhận, đó chính là Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Nếu như Chương trình giáo dục phổ thông trước đây chủ yếu giới thiệu lịch sử theo trình tự thời gian, đi từ triều đại này sang triều đại khác, thì Chương trình giáo dục phổ thông 2018 chuyển sang cách tiếp cận mới, đó là giới thiệu các vấn đề và giai đoạn lịch sử.

Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nội dung về Quang Trung và phong trào Tây Sơn không hề bị lược bỏ, mà được bố trí đầy đủ, có hệ thống ở các cấp học phù hợp. Cụ thể, các nội dung này được giảng dạy ở lớp 8 và lớp 11 trong môn Lịch sử. Đồng thời, nội dung về triều Nguyễn cũng được thể hiện một cách khách quan, theo đúng mạch logic của tiến trình lịch sử Việt Nam ở các lớp 5, 7 và 8.

Việc phân bổ như vậy xuất phát từ nhiều lý do, trong đó quan trọng nhất là đặc thù lứa tuổi và khối lượng kiến thức. Ở cấp tiểu học, đặc biệt là lớp 5, thời lượng dành cho nội dung lịch sử còn hạn chế, trong khi khả năng tiếp nhận của học sinh cần được tính toán phù hợp. Vì vậy, chương trình Lịch sử lớp 5 chỉ tập trung giới thiệu những giai đoạn tiêu biểu, mang tính cột mốc trong lịch sử dân tộc.

Nhiều giai đoạn lịch sử quan trọng như nhà Hồ, nhà Mạc, thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh hay phong trào Tây Sơn chưa được đưa vào chương trình lớp 5, mà được bố trí giảng dạy ở các cấp học cao hơn, để phù hợp với năng lực tư duy và khả năng tiếp cận của học sinh đối với các vấn đề lịch sử.

Theo Th.S Hồ Như Hiển việc chương trình Lịch sử lớp 5 đề cập đến triều Nguyễn, trong đó Nguyễn Ánh (vua Gia Long) là nhân vật mở đầu, xuất phát từ nhiều căn cứ. Trước hết, đây là một triều đại tồn tại lâu dài trong lịch sử Việt Nam, kéo dài 143 năm (từ năm 1802 đến năm 1945). Thứ hai, triều Nguyễn là triều đại quân chủ cuối cùng của Việt Nam, đánh dấu sự kết thúc của một giai đoạn lịch sử quân chủ chuyên chế trong lịch sử dân tộc. Thứ ba, giai đoạn này gắn liền với quá trình xác lập chủ quyền lãnh thổ trên cả đất liền và biển đảo, làm cơ sở để xác lập chủ quyền của Việt Nam hiện đại. Thứ tư, triều Nguyễn cũng là bối cảnh lịch sử trực tiếp dẫn tới sự ra đời của cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng như sự hình thành của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Từ những lý do đó, chương trình lớp 5 lựa chọn giới thiệu trước về triều Nguyễn nhằm giúp học sinh hình thành nhận thức ban đầu về những mốc thời gian lớn trong tiến trình lịch sử dân tộc. Trong mạch tiếp cận này, Nguyễn Ánh chỉ được xác định là vị vua đầu tiên của triều Nguyễn, chứ không phải là trung tâm duy nhất của nội dung lịch sử.

Theo Th.S Hồ Như Hiển, cần nhấn mạnh rằng sách giáo khoa không có chức năng đưa ra phán xét hay quan điểm tôn vinh, hạ thấp bất kỳ nhân vật lịch sử nào. SGK chỉ có nhiệm vụ cung cấp tư liệu, trình bày tiến trình và sự thật lịch sử một cách khách quan, khoa học.

Triều Nguyễn tồn tại suốt 143 năm, trong đó Nguyễn Ánh (vua Gia Long) chỉ là người đặt nền móng ban đầu cho triều đại này, chứ không đại diện cho toàn bộ lịch sử triều Nguyễn. Tương tự, phong trào Tây Sơn là một giai đoạn lịch sử, bao gồm cả cuộc khởi nghĩa và vương triều Tây Sơn mà Quang Trung là nhân vật tiêu biểu, nhưng không phải là toàn bộ phong trào.

Trong khi đó, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng theo hướng giới thiệu các giai đoạn lịch sử, chứ không tách rời, so sánh hay đối lập từng cá nhân riêng lẻ. Vì vậy, việc chỉ tập trung bóc tách hai nhân vật này để đánh giá nội dung chương trình là chưa phù hợp với định hướng giáo dục lịch sử hiện nay.

Theo Th.S Hồ Như Hiển, việc dư luận quan tâm và tranh luận về nội dung SGK cho thấy sự chú ý ngày càng lớn của người dân đối với lịch sử nói chung và giáo dục lịch sử trong nhà trường nói riêng. Đây là một tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, các tranh luận cần được dẫn dắt theo tinh thần khoa học, khách quan và xây dựng, thay vì cảm tính hay quy chụp.

"Thực tế, nhiều tranh luận trên mạng xã hội chưa đặt trên cơ sở định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, chưa nhìn nhận lịch sử trong tổng thể chương trình qua các cấp học, mặt khác còn thiếu tinh thần xây dựng. Đáng lo ngại hơn, một số ý kiến mang tính công kích, áp đặt quan điểm cá nhân, thậm chí đẩy vấn đề học thuật thành tranh cãi mang màu sắc chính trị, gán ghép các nhãn mác như "xét lại lịch sử". Cách tiếp cận này không những không giúp làm sáng tỏ vấn đề, mà còn tiềm ẩn những hệ lụy nguy hiểm trong nhận thức xã hội về lịch sử và giáo dục", Th.S Hồ Như Hiển nói.

Dĩ nhiên trong quá trình triển khai dạy và học, từ thực tiễn giảng dạy sẽ tiếp tục nảy sinh những vấn đề cần nghiên cứu, rà soát và điều chỉnh. Việc lắng nghe phản hồi từ giáo viên, học sinh và xã hội là cần thiết, nhằm không ngừng hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng khoa học, phù hợp với thực tiễn và nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục lịch sử trong nhà trường.

Mạnh Quốc - Hoàng Nhung