Không để ngân sách đầu tư vào những sàn thiếu người mua, người bán
Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) mới đây đã có văn bản gửi Bộ Công Thương góp ý dự thảo hồ sơ Đề án phát triển hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045.
Theo VCCI, dự thảo đã thể hiện tư duy tiếp cận hiện đại khi xác lập mô hình hệ sinh thái mở, kết nối đa chiều. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, tiêu chuẩn kết nối và công cụ dùng chung, thay vì làm thay thị trường hoặc tạo ra một nền tảng độc quyền điều phối.
Tuy nhiên, để Đề án thực sự phát huy hiệu quả, VCCI cho rằng cần làm rõ nguyên tắc phân bổ nguồn lực, cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp và các tiêu chí đánh giá kết quả.
VCCI kiến nghị tạo điều kiện phát triển các nền tảng thương mại điện tử do doanh nghiệp Việt Nam sở hữu, vận hành (Ảnh minh họa).
Một trong những nội dung được VCCI nhấn mạnh là mục tiêu hình thành từ 1 đến 2 nền tảng thương mại điện tử đủ mạnh do doanh nghiệp Việt Nam sở hữu, vận hành vào năm 2030 và tăng lên 2-3 nền tảng vào năm 2035.
Đây là định hướng có ý nghĩa chiến lược khi thị trường thương mại điện tử trong nước đang tập trung chủ yếu vào các nền tảng nước ngoài. Năm 2025, Shopee và TikTok Shop chiếm tới 97,61% tổng doanh số của nhóm 4 sàn lớn, trong khi Tiki chỉ chiếm 0,04%. Giai đoạn 2025-2026 cũng ghi nhận 17 sàn thương mại điện tử trong nước phải chấm dứt hoặc thu hẹp hoạt động.
Dù vậy, dự thảo chưa xác định cụ thể thế nào là nền tảng thương mại điện tử Việt Nam và tiêu chí nào để đánh giá một nền tảng đủ mạnh. VCCI lo ngại nếu chỉ căn cứ vào nơi đăng ký pháp nhân hoặc quy mô giao dịch trong ngắn hạn, chính sách hỗ trợ có thể bị trục lợi thông qua cấu trúc sở hữu chéo của nhà đầu tư nước ngoài.
Vì vậy, VCCI đề nghị việc xác định nền tảng thương mại điện tử Việt Nam phải căn cứ đồng thời vào nơi đăng ký pháp nhân, quyền sở hữu và quyền biểu quyết chi phối thực chất của nhà đầu tư Việt Nam, cũng như năng lực làm chủ công nghệ cốt lõi và hạ tầng dữ liệu tại Việt Nam.
VCCI cũng kiến nghị Bộ Công Thương ban hành trong năm 2027 bộ tiêu chí định lượng để công nhận nền tảng đủ mạnh. Theo đó, các tiêu chí cần bao gồm quy mô giao dịch thành công và tỷ lệ người dùng quay lại; năng lực tự chủ công nghệ, kết nối giao thức mở; khả năng tự duy trì dòng tiền; chất lượng giao hàng, xử lý khiếu nại và năng lực quản trị chuỗi cung ứng.
Một vấn đề khác là đề nghị làm rõ giới hạn sử dụng ngân sách nhà nước trong triển khai Đề án. Trong đó, ngân sách trung ương và địa phương chỉ nên tập trung cho thể chế, hạ tầng dữ liệu, tiêu chuẩn kết nối và công cụ hỗ trợ dùng chung, không sử dụng để đầu tư xây dựng mới hoặc vận hành các sàn thương mại điện tử thuộc sở hữu cơ quan nhà nước tại địa phương.
VCCI dẫn thực tế một số địa phương từng sử dụng ngân sách để tự xây dựng, vận hành sàn thương mại điện tử cấp tỉnh. Các mô hình này có nguy cơ phân mảnh thị trường, thiếu người mua và người bán, gây lãng phí ngân sách, đi ngược nguyên tắc không tạo lập nền tảng hành chính khép kín của Đề án.
Gỡ điểm nghẽn dữ liệu, chi phí và thương mại điện tử xuyên biên giới
Bên cạnh cơ chế hỗ trợ nền tảng trong nước, VCCI cho rằng dự thảo cần làm rõ hơn yêu cầu kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các chủ thể trong hệ sinh thái thương mại điện tử.
Theo tổ chức này, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về chủ thể kinh doanh, nền tảng và giao dịch là cần thiết, song phải bảo đảm tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.
VCCI đề nghị việc chia sẻ dữ liệu giữa các chủ thể kinh doanh cần dựa trên cơ sở tự nguyện, thông qua giao thức kỹ thuật chuẩn hóa, bảo đảm sự đồng thuận hợp pháp của chủ thể dữ liệu và cơ chế khử định danh phù hợp.
Một kiến nghị khác là thiết lập Cổng kết nối dữ liệu một cửa quốc gia về thương mại điện tử theo nguyên tắc doanh nghiệp khai báo, kết nối một lần, các cơ quan quản lý nhà nước chia sẻ và sử dụng nhiều lần.
VCCI kiến nghị minh bạch phí sàn, tăng cường kết nối dữ liệu và tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp xuất khẩu trực tuyến (Ảnh minh họa).
Với các nhà bán hàng, VCCI đặc biệt lưu ý vấn đề phí dịch vụ trên sàn thương mại điện tử. Theo số liệu trong dự thảo Đề án, tổng mức phí bắt buộc và phí dịch vụ chương trình trên 4 sàn lớn hiện dao động từ 25,5% đến 34,3% giá trị đơn hàng, tạo áp lực lớn lên hoạt động kinh doanh.
Vì vậy, Đề án cần đặt ra yêu cầu nền tảng công khai đầy đủ cấu trúc phí, cung cấp công cụ tự động tính tổng mức khấu trừ dự kiến trên từng đơn hàng trước khi người bán xác nhận tham gia chương trình. Các sàn cũng cần thông báo trước từ 15 đến 30 ngày khi thay đổi biểu phí để nhà bán hàng chủ động điều chỉnh kế hoạch kinh doanh.
Đối với doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh, VCCI kiến nghị xây dựng nền tảng cấp mã truy xuất nguồn gốc và bộ công cụ tạo hồ sơ sản phẩm số hóa dùng chung miễn phí, tích hợp với cơ sở dữ liệu sản phẩm OCOP.
Đồng thời, cần thiết kế lộ trình áp dụng tiêu chuẩn dữ liệu hàng hóa và truy xuất nguồn gốc theo hướng phân tầng rủi ro. Trong đó, ưu tiên áp dụng trước đối với nhóm thực phẩm chế biến, sản phẩm bảo vệ sức khỏe và hàng hóa xuất khẩu trực tuyến.
Với thương mại điện tử xuyên biên giới, tổ chức này phản ánh doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu trực tuyến theo mô hình bán lẻ đến người tiêu dùng nước ngoài đang gặp vướng mắc trong thông quan các lô hàng gồm nhiều đơn nhỏ, chứng minh hồ sơ hoàn thuế giá trị gia tăng và xử lý thuế khi hàng bị hủy đơn, hoàn trả.
Do đó cần xây dựng cơ chế thông quan chuyên biệt tại các khu vực thí điểm, cho phép khai hải quan điện tử gộp định kỳ, tự động hóa hoàn thuế trên dữ liệu đơn hàng và miễn thuế nhập khẩu tái nhập đối với hàng xuất khẩu trực tuyến bị trả lại trong thời hạn quy định.
