Xác lập mô hình tăng trưởng mới: Động lực để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên số

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt ra loạt mục tiêu lớn lao phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 và tầm nhìn 2045. Theo đó phấn đấu tăng trưởng trên 10% trở lên, GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD; tỉ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 28% GDP; tỉ trọng kinh tế số đạt khoảng 30% GDP.

Đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt trên 55%. Tốc độ tăng năng suất lao động đạt khoảng 8,5%/năm. Tổng tích lũy tài sản khoảng 35 - 36% GDP. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội bình quân 5 năm khoảng 40% GDP, kinh tế số chiếm 30% GDP.

Để thực hiện mục tiêu đó, Nghị quyết nêu rõ việc xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu là nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.

Tạo ra sức sản xuất và phương thức sản xuất mới chất lượng cao, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn; đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực…

Người Đưa Tin (NĐT) đã có cuộc phỏng vấn với TS. Nguyễn Minh Phong - Uỷ viên Hội đồng Tư vấn kinh tế, Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam về định hướng xác lập mô hình tăng trưởng mới mà Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã nêu.

Lựa chọn tất yếu trong bối cảnh mới

NĐT: Thưa ông, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Ông đánh giá như thế nào về định hướng này?

TS. Nguyễn Minh Phong: Thành công của Đại hội XIV cho thấy, Đảng, Nhà nước đã nhìn rất đúng và trúng những vấn đề cốt lõi của nền kinh tế, những khó khăn và mong mỏi của cộng đồng doanh nghiệp về một môi trường kinh doanh minh bạch, thủ tục đơn giản hóa và giảm thiểu chi phí cho sự tuân thủ... tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Hiện chúng ta đang bước vào giai đoạn bùng nổ của Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo và công nghệ thông tin. Những thành tựu này tạo ra một lực lượng sản xuất mới gắn chặt với khoa học và công nghệ, trở thành xu hướng và động lực mạnh mẽ nhất của thời đại và sẽ còn tiếp tục trong thời gian dài tới.

Mô hình tăng trưởng lấy khoa học công nghệ làm nền tảng, động lực chính; con người, lao động và thể chế làm trụ cột; cùng với yêu cầu phát triển bền vững là một mô hình mang tính chuẩn hóa, đồng bộ và phù hợp với bối cảnh hiện nay. Đây cũng là con đường duy nhất để Việt Nam có thể vượt qua bẫy thu nhập trung bình, thu hẹp khoảng cách với các nước đang phát triển và phát triển, tiến tới hiện thực hóa mục tiêu phát triển 100 năm mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.

Quan trọng hơn, đây là một chỉ đạo mang tính quyết liệt và đồng bộ, không chỉ dừng lại trên giấy hay trong Nghị quyết, mà sẽ được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động của Đại hội XIV. Điều này tạo kỳ vọng rằng mô hình tăng trưởng mới sẽ ngày càng đi vào thực tiễn và mang lại những thành tựu rõ nét hơn cho nền kinh tế Việt Nam.

NĐT: Theo ông, những trụ cột then chốt nào cần được ưu tiên đầu tư để mô hình tăng trưởng mới thực sự trở thành động lực chủ đạo của nền kinh tế?

TS. Nguyễn Minh Phong: Việc xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên trụ cột khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia mở ra dư địa lớn cho đầu tư vào lĩnh vực này, với quy mô có thể tăng gấp 4 - 5 lần so với giai đoạn trước. Đầu tư cho các trụ cột mới không chỉ tạo xung lực trực tiếp cho tăng trưởng mà còn lan tỏa sang các khu vực khác của nền kinh tế, qua đó hình thành động lực mới để thu hút nguồn lực chất lượng cao trong và ngoài nước với quy mô lớn hơn, cường độ mạnh hơn và tốc độ nhanh hơn.

Động lực tăng trưởng mới bắt nguồn từ tư duy phát triển mới, trong đó trọng tâm là làm mới các động lực truyền thống. Đầu tư công được mở rộng quy mô và triển khai quyết liệt trong thời gian ngắn hơn; hoạt động xuất nhập khẩu được kỳ vọng nâng lên mức 1.000 - 1.200 tỷ USD. Đồng thời, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ chuyển mạnh sang các lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ giảm phát thải.

Bên cạnh đó, động lực từ khu vực tư nhân tiếp tục được củng cố khi tiềm năng của khu vực này được khơi thông mạnh mẽ thông qua Nghị quyết 68. Trong khi đó, động lực tiêu dùng được cải thiện nhờ các chính sách thuế thu nhập cá nhân, thuế đối với hộ kinh doanh và thuế doanh nghiệp được điều chỉnh theo hướng thực chất và có chiều sâu hơn.

Song song đó, việc sớm đưa vào vận hành 2 trung tâm tài chính quốc tế tại Đà Nẵng và Tp.HCM sẽ tạo thêm xung lực cho sự phát triển của ngành tài chính bền vững, đồng thời huy động hiệu quả hơn các nguồn lực tài chính trong nước và quốc tế.

NĐT: Vậy trong mô hình tăng trưởng mới này, vai trò của Nhà nước nên tập trung vào đầu tư trực tiếp vào công nghệ hay chủ yếu là xây dựng thể chế và thị trường cho đổi mới sáng tạo, thưa ông?

TS. Nguyễn Minh Phong: Về nguyên tắc, các văn kiện của Đại hội XIV cũng như Nghị quyết 57, Nghị quyết 68 và Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã khẳng định rất rõ vai trò của từng khu vực kinh tế.

Trong lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, khu vực kinh tế tư nhân sẽ đóng vai trò động lực quan trọng nhất cho tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu, thu nhập và an sinh xã hội. Đây là khu vực năng động và có khả năng dẫn dắt đổi mới sáng tạo mạnh mẽ nhất.

Bên cạnh đó, khu vực kinh tế Nhà nước cũng giữ vai trò rất quan trọng trong việc tạo ra các cú hích, dẫn dắt và hình thành hệ sinh thái khoa học công nghệ.

Quản lý Nhà nước vì vậy bao gồm 2 chức năng lớn. Thứ nhất là thiết lập thể chế, xây dựng hệ sinh thái để dẫn dắt đổi mới khoa học công nghệ và lấy đó làm động lực cho tăng trưởng. Thứ hai là sử dụng lực lượng kinh tế Nhà nước để đầu tư vào các công nghệ nền tảng, nắm giữ những khâu then chốt, nhằm xây dựng nền kinh tế tự chủ trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, đồng thời tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngoài ra, các tổ hợp đa sở hữu giữa Nhà nước và tư nhân cũng sẽ trở thành một trong những trụ cột quan trọng cho phát triển khoa học công nghệ và cho nền kinh tế Việt Nam trong thời gian tới.

Một vai trò rất quan trọng khác của Nhà nước là hỗ trợ khu vực tư nhân trong các hoạt động chấp nhận rủi ro và kiểm soát rủi ro. Như vậy, vai trò của Nhà nước là toàn diện, bao gồm chuẩn bị hạ tầng cứng, hạ tầng mềm, hệ sinh thái và các nguồn lực trực tiếp cũng như gián tiếp, cùng với công tác định hướng và giám sát cho phát triển khoa học công nghệ.

Kết hợp hài hòa tăng trưởng chiều rộng và chiều sâu

NĐT: Trong quá trình chuyển sang mô hình tăng trưởng mới, đâu là yêu cầu quan trọng nhất để vừa nâng cao hiệu quả các động lực truyền thống, vừa hình thành các động lực tăng trưởng mới mang tính bền vững, thưa ông?

TS. Nguyễn Minh Phong: Đây là một quá trình mang tính biện chứng và rất thực tiễn. Chúng ta không thể cực đoan chuyển hoàn toàn sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu dựa trên động lực mới, bởi hiện nay vẫn còn nhiều tiềm năng và nhu cầu phát triển theo chiều rộng. Lao động vẫn còn dư địa, đầu tư hạ tầng vẫn rất cần thiết, do đó cần kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng theo chiều rộng và chiều sâu.

Tinh thần làm mới các động lực cũ là phải sử dụng chúng hiệu quả hơn, phối hợp nhuần nhuyễn hơn. Đầu tư không chỉ tập trung vào hạ tầng truyền thống mà phải gắn với đầu tư công nghệ; không chỉ đầu tư vào các cực tăng trưởng mà cần mở rộng sang các vùng và khai thác các động lực tăng trưởng liên vùng.

Đặc biệt, những lĩnh vực đầu tư trước đây kém hiệu quả cần được điều chỉnh lại danh mục. Đây chính là cách làm mới các động lực tăng trưởng cũ. Song song với đó, các động lực tăng trưởng mới là hết sức cần thiết để tạo ra tăng trưởng vượt trội và rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển. Những động lực này gắn liền với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, mô hình tăng trưởng mới và sự phối hợp giữa các nguồn lực.

Trong đó, thể chế giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Cải cách hành chính, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới quản trị nhà nước và hoàn thiện thể chế gắn với quản trị quốc gia sẽ trở thành một trong những động lực then chốt của Việt Nam trong thời gian tới.

NĐT: Hiện nay, thúc đẩy kinh tế xanh là yêu cầu tất yếu, nhưng nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về năng lực chuyển đổi. Ông có suy nghĩ thế nào về vấn đề này?

TS. Nguyễn Minh Phong: Chúng ta không nên hiểu cứng nhắc rằng chuyển đổi xanh là buộc tất cả doanh nghiệp phải ngay lập tức áp dụng công nghệ cao hoặc chuyển sang sản xuất xanh đồng loạt. Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỉ trọng rất lớn trong nền kinh tế, nên việc chuyển đổi phải phù hợp với từng lĩnh vực sản xuất, kinh doanh cụ thể.

Tinh thần chung của chuyển đổi xanh là giảm phát thải carbon, tiết kiệm tài nguyên, nâng cao hiệu quả kinh tế trong khi vẫn bảo vệ môi trường. Với cách tiếp cận này, mỗi nhóm doanh nghiệp, dù lớn hay nhỏ, đều có thể có lộ trình và phương thức chuyển đổi riêng.

Doanh nghiệp lớn có thể đầu tư vào công nghệ cao, tự động hóa. Doanh nghiệp nhỏ có thể chuyển sang sử dụng năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, năng lượng sạch; thực hiện thu gom và xử lý chất thải theo mô hình tuần hoàn, thậm chí tận dụng phế liệu của doanh nghiệp khác làm nguyên liệu đầu vào cho tái chế. Đây cũng là một hình thức chuyển đổi xanh.

Ngay cả các làng nghề tái chế cũng là một bộ phận của chuyển đổi xanh, nhưng cần chuyển từ phương thức sản xuất thủ công, gây ô nhiễm sang công nghệ bảo đảm vệ sinh môi trường và sức khỏe người dân. Vẫn là tái chế, nhưng tái chế theo hướng sạch và an toàn hơn thì vẫn đúng tinh thần chuyển đổi xanh.

Chuyển đổi xanh là một quá trình nhiều bước, có lộ trình nâng cấp dần, chứ không phải thay đổi đột ngột trong một sớm một chiều. Do đó, cần cụ thể hóa theo từng ngành, từng địa phương, từng nhóm doanh nghiệp, đồng thời điều chỉnh các quy chuẩn kỹ thuật cho phù hợp với thực tiễn.

Tạo "đường băng" cho doanh nghiệp cất cánh

NĐT: Trong bối cảnh Đại hội XIV của Đảng đang đặt ra những định hướng phát triển mới, ông kỳ vọng như thế nào về những tác động từ Đại hội mang lại?

TS. Nguyễn Minh Phong: Kỳ vọng và cũng là mong mỏi của xã hội là sau Đại hội XIV, các bài học, chủ trương và cam kết rất đúng, rất trúng nói trên sẽ tiếp tục được quán triệt sâu sắc, thể chế hóa và thực thi một cách nhất quán, quyết liệt, tích cực và sát thực tế hơn, thông qua đội ngũ cán bộ các cấp, với thái độ phụng sự người dân và đồng hành với doanh nghiệp, để những cải cách về thể chế đã và đang được khởi động sẽ thực sự phát huy hiệu quả, để doanh nghiệp có niềm tin, chuyển hóa thành đầu tư, sản xuất và đóng góp thực chất cho nền kinh tế. Nhà nước tạo "đường băng", doanh nghiệp sẽ cất cánh, cùng nhau đưa kinh tế Việt Nam bay cao.

Đồng thời, Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, mở rộng không gian phát triển.

Giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội, để thị trường thực sự có vai trò quyết định trong huy động và phân bổ nguồn lực. Mặt khác, ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất mới gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, lấy phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm, tiếp tục nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; tạo ra sức sản xuất mới, phương thức, lĩnh vực sản xuất kinh doanh mới.

Giải quyết tốt mối quan hệ giữa tự chủ sản xuất trong nước với việc tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đẩy mạnh liên kết vùng, mở rộng và cơ cấu lại không gian phát triển phù hợp với hệ thống hành chính mới và sự phát triển của Cách mạng công nghiệp 4.0...

Đặc biệt, cần coi trọng hơn việc xây dựng và lan tỏa hệ giá trị chuẩn quốc gia làm "kim chỉ nam" và động lực củng cố, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn với nhận diện đầy đủ và hoàn thiện cơ chế bảo vệ lợi ích quốc gia, kiểm soát lợi ích nhóm và tôn trọng lợi ích chính đáng của người dân, doanh nghiệp, tăng cường thu hút nhân tài và đổi mới thực chất công tác cán bộ, triệt để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và lãng phí.

Người dân tin tưởng sâu sắc rằng, Đại hội XIV là cột mốc mới thể hiện sự dũng cảm và quyết tâm chính trị cao, sự hội tụ và kết tinh trí tuệ của toàn Đảng, toàn dân trong nỗ lực vượt qua những giới hạn chủ quan cả về nhận thức và thể chế, tạo nền tảng cho cộng lực và phát huy sức mạnh tổng hợp, toàn diện, thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng Việt Nam đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao. 

Đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao, đảm bảo hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội trong kỷ nguyên mới.

NĐT: Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!